Duke kundërshtuar Marrëveshjen e Ohrit dhe aneksin e saj për t’u bërë pjesë e kapitullit 35 të negociatave, Serbia po mbyll derën e anëtarësimit në Bashkimin Evropian, thotë Robert Cooper, ish-ndërmjetës në dialogun teknik ndërmjet Kosovës dhe Serbisë.

Me këtë qëndrim diplomati britanik në pension reagoi ndaj pretendimit të presidentit serb, Aleksandar Vuçiq, se përfshirja në kornizën e negociatave të dokumenteve të dakorduara mes Kosovës dhe Serbisë në gjysmën e parë të vitit 2023, do të thotë se unioni po ia mbyll derën Serbisë.

Meqë ra fjala, kapitulli 35 i negociatave për anëtarësim të Serbisë përfshin marrëdhëniet fqinjësore – pra rregullimin e marrëdhënieve me Kosovën, e cila shpalli pavarësinë në vitin 2008.

“Bashkimi Evropian nuk dëshiron të jetë pjesë e problemit, por ta zgjidhë atë. Misioni i tij është që të gjithë anëtarët e unionit të kenë një lloj marrëdhënieje, jo normale, por supernormale me fqinjët e tyre”, tha Cooper, i cili ndërmjetësoi dialogun teknik ndërmjet Kosovës dhe Serbisë në periudhën 2011-2012.

Bisedimet mes dy palëve filluan pasi Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, me kërkesë të Serbisë, në vitin 2010 vendosi se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk ishte në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare.

BE-ja nuk dëshiron ndarje

“Ideja për ta futur Serbinë në Bashkimin Evropian, ndërkohë që refuzon të njohë pavarësinë e fqinjit të saj dhe ta pranojë atë si një shtet më vete, nuk është në thelb të Unionit. Kjo do të forconte ndarjet ndërmjet Serbisë dhe Kosovës. Ajo që duam është që ato ndarje të zhduken”, tha Cooper për Zërin e Amerikës në gjuhën serbe.

Në samitin e liderëve evropianë në fund të javës së ardhshme, Këshilli Evropian duhet të shpallë konkluzionet për zgjerimin – një dokument që mbulon Kosovën, Malin e Zi, Serbinë, Maqedoninë e Veriut, Shqipërinë, Bosnjë dhe Hercegovinën, Turqinë, Moldavinë dhe Gjeorgjinë.

Në draftin në të cilin kishte qasje Zëri i Amerikës, rekomandohej që Marrëveshja e Ohrit dhe aneksi i saj, i cili përcaktonte hapat në rrugën drejt normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, të përfshihej në pritjet dhe detyrimet e të dyja palëve.

“Është e qartë se këtu dominon ndjenja e urgjencës. Askush nuk e mban mend kur të dyja palët arritën një përparim të rëndësishëm në bisedime”, thotë Cooper – duke kujtuar se zgjedhjet e ardhshme për përbërjen e Parlamentit Evropian do të mbahen në qershor 2024.

Fillimi i vitit dhe arritja e Marrëveshjes së Ohrit futi një dozë optimizmi se mund të ketë rezultate në dialogun më shumë se një dekadë mes Kosovës dhe Serbisë, me rezultate jashtëzakonisht të ndryshueshme.

Megjithatë, në vend të kësaj, u mbajtën disa takime të pasuksesshme dhe u shkëmbye retorikë e ashpër. Një hije e errët mbi të gjitha përpjekjet u hodh nga një sulm i armatosur i serbëve ndaj policëve të Kosovës në fshatin Banjskë, në veri të Kosovës. Sipas të dhënave zyrtare, ka pasur gjithsej katër viktima, tre në anën e sulmuesve dhe një pjesëtar i policisë së Kosovës.

Normalizimi është pjesë e procesit të aksesit

“Bashkimi Evropian gjithmonë ka treguar se marrëveshja gjithëpërfshirëse ligjërisht e detyrueshme për normalizimin është pjesë e rrugës së anëtarësimit të dy vendeve, Serbisë dhe Kosovës. Është më pak e rëndësishme në rastin e Kosovës, sepse aktualisht nuk ka perspektiva për anëtarësim – pasi pesë shtete anëtare të BE-së nuk e njohin pavarësinë e saj”, shpjegon Toby Vogel – nga Këshilli joqeveritar i Brukselit për Politikat e Demokratizimit.

Vogel nënvizon se momenti aktual është shumë më i rëndësishëm për Serbinë, e cila ka përshkuar një distancë të caktuar në procesin e anëtarësimit.

“Që nga arritja e Marrëveshjes së Ohrit, qëndrimi i Bashkimit Evropian, edhe pse presidenti Vuçiq refuzoi ta nënshkruajë, është se ajo është një marrëveshje ligjërisht obligative. Është një dokument për të cilin janë angazhuar verbalisht të dyja palët. Ky është momenti kur kjo do të verifikohet”, tha Vogel.

Eksperti i Brukselit nënvizon se mospajtimi i presidentit të Serbisë është i kuptueshëm – duke qenë se ai refuzoi të nënshkruajë Marrëveshjen e Ohrit dhe aneksin e saj.

“Megjithatë, pëlqimi i tij nuk kërkohet – Bashkimi Evropian mund ta përfshijë atë në Kapitullin 35 në mënyrë të pavarur. Më duket se Bashkimi Evropian, në një farë mënyre, po përpiqet ta bindë atë të pranojë Marrëveshjen e Ohrit – si diçka të prekshme, sepse kjo nuk ka ndodhur deri më tani. Asnjëra palë nuk veproi në lidhje me të – ishte, deri më tani, një letër e vdekur”, thotë Vogel.

Propozimi i BE-së – Marrëveshja për rrugën e normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë

• Neni 1

Të dyja palët do të zhvillojnë marrëdhënie normale të fqinjësisë së mirë me njëra-tjetrën, bazuar në të drejta të barabarta. Të dyja palët do të njohin reciprokisht dokumentet dhe simbolet kombëtare të palës tjetër, duke përfshirë pasaportat, diplomat, targat dhe vulat doganore.

• Neni 2

Të dyja palët do të udhëhiqen nga qëllimet dhe parimet e përcaktuara në Kartën e Kombeve të Bashkuara, veçanërisht nga barazia sovrane e të gjitha shteteve, respektimi i pavarësisë, autonomisë dhe integritetit territorial të tyre, e drejta për vetëvendosje, mbrojtja e të drejtave të njeriut dhe jo diskriminimi.

• Neni 3

Në përputhje me Kartën e Kombeve të Bashkuara, palët do të zgjidhin të gjitha mosmarrëveshjet ndërmjet tyre ekskluzivisht me mjete paqësore dhe do të përmbahen nga kërcënimi ose përdorimi i forcës.

• Neni 4

Palët nisen nga supozimi se asnjëra prej tyre nuk mund të përfaqësojë tjetrën në sferën ndërkombëtare ose të veprojë në emër të saj. Serbia nuk do ta kundërshtojë anëtarësimin e Kosovës në asnjë organizatë ndërkombëtare.

• Neni 5

Asnjëra palë nuk do të bllokojë, as nuk do të inkurajojë të tjerët që të bllokojnë përparimin e palës tjetër drejt BE-së për meritat e saj. Të dyja palët do të respektojnë vlerat e përcaktuara në nenet 2 dhe 21 të Traktatit themelues të Bashkimit Evropian.

• Neni 6

Edhe pse marrëveshja aktuale paraqet një hap të rëndësishëm drejt normalizimit, të dyja palët do të vazhdojnë procesin e dialogut të udhëhequr nga BE-ja me një vrull të ri, i cili duhet të çojë në një marrëveshje ligjërisht të detyrueshme për normalizimin e gjithanshëm të marrëdhënieve të tyre.

Palët bien dakord ta thellojnë bashkëpunimin në të ardhmen në fushat e ekonomisë, shkencës dhe teknologjisë, transportit dhe lidhshmërisë, marrëdhënieve në drejtësi dhe zbatim të ligjit, postës dhe telekomunikacionit, shëndetësisë, kulturës, fesë, sportit, mbrojtjen e mjedisit, personave të zhdukur dhe fusha të tjera të ngjashme përmes arritjes së marrëveshjeve specifike.

Detajet do të pajtohen në marrëveshjet shtesë në dialogun e ndërmjetësuar nga BE-ja.

• Neni 7

Të dyja palët janë të përkushtuara në arritjen e marrëveshjeve specifike dhe garancive, në përputhje me instrumentet përkatëse të Këshillit të Evropës dhe duke përdorur përvojat ekzistuese evropiane, për të siguruar një nivel të përshtatshëm të vetëmenaxhimit për komunitetin serb në Kosovë dhe mundësinë e ofrimit të shërbimeve në disa fusha specifike, përfshirë mundësinë e ndihmës financiare nga Serbia dhe kanalet e drejtpërdrejta të komunikimit të komunitetit serb me Qeverinë e Kosovës.

Palët do ta zyrtarizojnë statusin e Kishës Ortodokse Serbe në Kosovë dhe do të ofrojnë një nivel të lartë të mbrojtjes së trashëgimisë fetare dhe kulturore serbe, në përputhje me modelet ekzistuese evropiane.

• Neni 8

Palët do të shkëmbejnë misione të përhershme. Ato do të vendosen në selitë përkatëse të qeverive. Çështjet praktike që lidhen me vendosjen e misioneve do të trajtohen veçmas.

• Neni 9

Të dyja palët vënë në dukje angazhimin e BE-së dhe donatorëve të tjerë për ta krijuar një pako të veçantë të ndihmës financiare për projektet e përbashkëta të palëve për zhvillimin ekonomik, lidhshmërinë, tranzicionin e gjelbër dhe në fusha të tjera kyçe.

• Neni 10

Palët do ta krijojnë komisionin e përbashkët, të kryesuar nga BE-ja, për monitorimin e zbatimit të kësaj marrëveshjeje.

Të dyja palët konfirmojnë detyrimet e tyre për zbatimin e të gjitha marrëveshjeve të dialogut nga e kaluara.

• Neni 11

Palët angazhohen të respektojnë udhërrëfyesin e zbatimit si shtojë të kësaj marrëveshjeje.

Tonet e tanishme nga Beogradi kanë vënë në dyshim edhe nëse Aleksandar Vuçiq, për herë të parë publikisht, e ka shprehur mundësinë apo gatishmërinë e Serbisë për të ndërprerë apo pezulluar negociatat me BE-në për anëtarësim – të cilat kanë nisur qysh në janar të vitit 2014?

“Është absolutisht e qartë se gjërat nuk po shkojnë askund. Por nuk do të mund të flisja për mundësinë e një ndalimi të plotë. Megjithatë, një ngadalësim shtesë është i mundur, si në rastin e Turqisë”, thekson diplomati në pension Robert Cooper, duke kujtuar vendin që filloi negociatat e pranimit me bashkimin në 1987 – pa pothuajse asnjë rezultat të prekshëm.

BE-së i mjafton një Orban

“Është gjithashtu e nevojshme të theksohet se Serbia aktualisht nuk vepron si një kandidate e besueshme për anëtarësim në Bashkimin Evropian. I mjafton një Viktor Orban. Serbia është një demokraci në formë, por a është ajo në realitet…? A janë mediat të lira dhe a kanë të gjithë akses të barabartë në të…? A do ta pasojë një parti tjetër partinë në pushtet në të ardhmen e afërt? Unë do të thosha jo”, thotë Cooper.

Pothuajse paralelisht me procesin e shpalljes së konkluzioneve nga ana e institucionit të Bashkimit Evropian për zgjerimin, Serbia është në pritje të zgjedhjeve të reja të jashtëzakonshme parlamentare dhe lokale gjatë fundjavës së ardhshme. A iu drejtua presidenti i Serbisë votuesve të Partisë Progresive Serbe, të cilën ai e mbështet dhe nga lidershipi i së cilës dha dorëheqjen së fundi, me një qëndrim më të ashpër ndaj Bashkimit Evropian?

“Aleksandar Vuçiq po e mban veten në pushtet në një mënyrë shumë të suksesshme në krahasim me konkurrentët e tij. Ai po përdor zgjedhjet e ardhshme si një mundësi për të konfirmuar hapat e ardhshëm që planifikon të ndërmarrë, gjë që është interesante sepse nuk mendoj se ai ka vendosur për të gjitha ato. Ai dëshiron të sigurohet që të qëndrojë në pushtet. Nëse ai arrin të sigurojë mbështetje të mjaftueshme për të zbatuar vendime të vështira – rryma  ultra-nacionaliste do të duhet të pajtohet me këtë. Përndryshe, ai mund të përballet me pasojat – gjë që tashmë u ka ndodhur liderëve të tjerë politikë në Serbi”, shpjegon Richard Kremer – bashkëpunëtor i Institutit Amerikan për Hulumtime të Politikës së Jashtme (FPRI).

Alternativa kinezo-ruse, balancimi dhe fondet

Eksperti amerikan kritikat e Vuçiqit ndaj Bashkimit Evropian i vlerëson si të padrejta – duke treguar përpjekjet e kryetares së Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, që, siç thotë ai, ta afrojë Serbinë sa më shumë.

Një alternativë ndaj integrimit evropian, siç nënvizon ai, do të ishte një drejtim në lindje dhe një fokus në vende si Kina dhe Rusia – të cilat, siç specifikon Kremer, janë përcaktuar si kundërshtarë dhe armiq të drejtpërdrejtë në Strategjinë e Sigurisë Kombëtare të administratës aktuale amerikane.

Përpjekjet e shprehura për ta afruar Serbinë me vlerat evropiane, si dhe me fonde bujare në para – Toby Vogel thotë se presidenti i Serbisë vetëm për një moment përdori retorikë disi më të ashpër kur fliste për Bashkimin Evropian.

“Pyes veten pse çdo shtrëngim do të ishte në interesin e Vuçiqit apo të Serbisë… përderisa ai arrin të balancojë pajtimin e tij politik me Kinën dhe Rusinë dhe kryesisht, bazuar në fjalë, angazhimin për anëtarësimin e Serbisë në Bashkimin Evropian dhe në paratë”, thekson analisti i Brukselit.

“Ajo që do të kishte kuptim për mua është që ai të rëndonte fjalët e tij, të përdorte retorikë të ashpër në raport me BE-në – për hir të skenës mediatike lokale, e cila është e pamëshirshme në përçmimin e saj. Me shkrimet se unioni po përballet me ambicie dhe shpërbërje – në një kohë kur anëtarësimi mbështetet nga 30 për qind e qytetarëve, krahasuar me 50 për qind në vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor. Pra, pse do të hiqte dorë nga gjithçka që i mundësoi të konsolidonte pushtetin e tij në Serbi?” përfundon për Zërin e Amerikës Toby Vogel, ekspert në Këshillin joqeveritar për Politikat e Demokratizimit.

Konkluzionet për zgjerimin e Bashkimit Evropian janë planifikuar të miratohen më 12 dhjetor nga ministrat për Çështje Evropiane në mbledhjen e Këshillit të Çështjeve të Përgjithshme. Ato më pas duhet të konfirmohen nga Këshilli Evropian në samitin e liderëve evropianë më 14 dhe 15 dhjetor.