Shkruan: Ilir MUHARREMI, kritik i artit

Rihapja e Galerisë Kombëtare të Kosovës më 9 korrik nuk shënohet vetëm nga transformimi arkitektonik i hapësirës, por edhe nga mënyra se si ekspozita e kuruar nga Hana Halilaj e koncepton koleksionin si një organizëm të gjallë, të aftë për t’u rishikuar vazhdimisht. Qysh para hyrjes në galeri, vizitori përballet me veprën “Paradise” të Sislej Xhafës, e vendosur në anën e majtë të një hapësire të rrafshët e të gjelbëruar. Nuk është një skulpturë që dominon territorin përmes monumentalitetit klasik; përkundrazi, ajo krijon një ndërprerje konceptuale mes natyrës së kontrolluar dhe ideologjisë së parajsës. “Paradise” nuk premton një utopi, por e ekspozon atë si konstrukt politik dhe kulturor. E vendosur jashtë ndërtesës, vepra funksionon si një prag kritik: përpara se vizitori të hyjë në ekspozitë, ai kalon përmes një pyetjeje mbi kufirin ndërmjet natyrës, pushtetit dhe imagjinatës kolektive.

Brenda galerisë, kjo ide zhvillohet në një narrativë shumë më të gjerë. Ekspozita nuk ndërton një histori lineare të artit në Kosovë, por një rrjet marrëdhëniesh ku peizazhi, figura njerëzore, memoria dhe trauma historike ndërthuren vazhdimisht. Kjo është një ekspozitë që nuk kërkon të ilustrojë evolucionin formal të artit, por mënyrat se si arti ka prodhuar forma të ndryshme të të menduarit mbi vendin dhe përkatësinë.

Një nga aspektet më të fuqishme të ekspozitës është dialogu ndërbrezor. Veprat e koleksionit historik nuk paraqiten si dokumente muzeale të mbyllura, por si pika reference që fitojnë kuptime të reja përballë praktikave bashkëkohore. Peizazhi, që në pikturat e brezit të viteve shtatëdhjetë shfaqej si një hapësirë e qetë, shpesh idilike dhe metaforike, në veprat më të reja shndërrohet në territor të negociimit politik, ekologjik dhe identitar.

Në sallën kryesore, pikturat monumentale krijojnë një ritëm të ngadaltë vizual. Ngjyrat e errëta, tonalitetet e tokës, të kuqet dramatike dhe gjelbërimet e dendura ndërtojnë një atmosferë ku figura njerëzore nuk është më qendra absolute e kompozimit. Në disa raste ajo reduktohet në një siluetë të vetmuar, ndërsa në të tjera zhduket krejtësisht, duke ia lënë vendin peizazhit si subjekt i kujtesës. Pikërisht kjo zhvendosje e vëmendjes nga individi drejt territorit është një nga arritjet më të rëndësishme të ekspozitës.

Instalacioni tekstil me pëlhurën e verdhë që rrjedh nga muri, i ndërthurur me qilimin tradicional dhe elementin organik të errët, ndërpret logjikën klasike të ekspozimit. Ai krijon një tension ndërmjet trashëgimisë materiale dhe transformimit bashkëkohor, duke sugjeruar se identiteti nuk është një objekt i ruajtur, por një proces i vazhdueshëm deformimi, migrimi dhe rikrijimi. Materialet e buta bien lirshëm në hapësirë, ndërsa forma e sipërme organike krijon ndjesinë e një organizmi që vazhdon të rritet përtej kufijve të murit.

Një tjetër bosht i rëndësishëm është mënyra se si ekspozohen grafikat, vizatimet dhe fotografitë. Në vend që të funksionojnë si seksione dytësore, ato ndërtojnë një regjistër intim të ekspozitës. Portretet, figurat simbolike dhe kompozimet grafike krijojnë një kontrast me monumentalitetin e pikturave, duke rikthyer vëmendjen te njeriu, kujtesa individuale dhe rrëfimet personale. Kjo alternancë mes shkallëve të ndryshme të përfaqësimit e bën ekspozitën ritmikisht të balancuar.

Arkitektura e rinovuar e Galerisë luan një rol po aq të rëndësishëm sa vetë veprat. Hapësirat e gjera, distancat mes punimeve dhe drita neutrale lejojnë që çdo vepër të ruajë autonominë e saj, ndërsa njëkohësisht të mbetet pjesë e një narrative të përbashkët. Nuk kemi mbingarkesë vizuale; përkundrazi, ekziston një ndjesi frymëmarrjeje që i jep kohë shikuesit të ndërtojë marrëdhënien me secilën vepër.

Kuratorja Hana Halilaj arrin të shmangë një nga rreziqet më të zakonshme të ekspozitave të koleksioneve: renditjen kronologjike si qëllim në vetvete. Në vend të saj, ajo propozon një lexim tematik dhe konceptual, ku koha nuk paraqitet si progres linear, por si bashkëjetesë e shumë kohëve historike. Pikërisht titulli, “Jo gjithë njerëzit ekzistojnë në të Tashmen e njëjtë”, bëhet çelësi interpretues i gjithë ekspozitës. Ai sugjeron se përvoja historike nuk është e njëjtë për të gjithë dhe se arti është një nga format më të fuqishme për ta bërë të dukshme këtë shumësi kohësh.

Në fund, ekspozita nuk ofron përgjigje përfundimtare mbi identitetin, historinë apo kujtesën. Ajo krijon një hapësirë ku këto nocione mbeten të hapura, të negociueshme dhe shpesh kontradiktore. Pikërisht këtu qëndron vlera e saj më e madhe: nuk synon të ndërtojë një histori zyrtare të artit të Kosovës, por të tregojë se koleksioni institucional mund të lexohet vazhdimisht ndryshe. Duke filluar me “Paradise” të Sislej Xhafës si një prag kritik dhe duke vazhduar me dialogun kompleks mes veprave historike e bashkëkohore, ekspozita e rihapjes së Galerisë Kombëtare të Kosovës shndërrohet në një reflektim të thellë mbi mënyrën se si arti prodhon kohë, kujtesë dhe hapësira të reja mendimi.

Brenda kësaj narrative kuratoriale bashkëjetojnë breza të ndryshëm artistësh, duke krijuar një hartë komplekse të zhvillimit të artit në Kosovë. Veprat e Muslim Mulliqit, Simon Shirokës, Adem Kastratit, Agim Rudit, Agim Çavdarbashës, Rexhep Ferrit, Kadrush Ramës, Isa Alimusajt, Esat Vallës, Gjelosh Gjokajt, Hysni Krasniqit, Tahir Emrës, Nebih Muqirit, Masar Cakës, Halil Muhaxhirit, Bedri Emrës, Feriha Radës, Zake Prelvukajt, Hyrije Krypës, Fatmir Krypës, Nimon Lokajt, Xhevdet Xhafës, Vlada Radovićit, Hilmija Ćatovićit, Violeta Xhaferit dhe Valbona Zherkës hyjnë në dialog me praktikat bashkëkohore të Sislej Xhafës, Petrit Halilajt, Alban Mujës, Driant Zenelit, Doruntina Kastratit, Driton Hajredinit, Bora Baboçit, Brilant Milazimit, Budim Berishës, Jakup Ferrit, Lala Meredith Vulës dhe Rudina Xhaferit, duke krijuar një strukturë ekspozuese ku historia nuk paraqitet si kronologji e mbyllur, por si një rrjet marrëdhëniesh estetike, politike dhe kulturore.

Në këtë kuptim, “Jo gjithë njerëzit ekzistojnë në të Tashmen e njëjtë” nuk është vetëm ekspozita e rihapjes së Galerisë Kombëtare të Kosovës, por edhe një rishkrim kritik i historisë së artit kosovar përmes dialogut ndërmjet rreth 43 artistëve, ku çdo vepër bëhet pjesë e një reflektimi të ri mbi kujtesën, territorin, identitetin dhe të tashmen.