Kur Kazakistani nisi programin e parë në shkallë të gjerë të Azisë Qendrore për mbjelljen e reve më 17 maj, ai e quajti atë një përgjigje të teknologjisë së lartë ndaj thatësirës, mungesës së ujit dhe përshpejtimit të shkretëtirëzimit.

I zhvilluar në rajonin jugor të Turkistanit në partneritet me Emiratet e Bashkuara Arabe (EBA), projekti ka cak më shumë se 900.000 hektarë tokë bujqësore të rrezikuar, me qëllim rritjen e reshjeve dhe stabilizimin e prodhimit bujqësor në një nga zonat më të thata të vendit.

Mbjellja e reve është një teknikë e modifikimit të motit që shpërndan substanca në re për të nxitur reshje dhe për të rritur sasinë e shiut ose borës.

Por, përtej kufirit, në vendet fqinje, eksperimenti ka ngjallur shqetësime të menjëhershme nëse manipulimi i shiut në një shtet mund të ketë pasoja të padëshiruara përtej kufijve të tij.

Debati vjen në një kohë kur modifikimi i motit po shndërrohet gjithnjë e më shumë nga një kërkim shkencor në një pikë tensioni gjeopolitik.

Një postim i mëvonshëm, i fshirë nga rrjetet sociale, i Ambasadës së Iranit në Afganistan më 21 prill pretendonte se një sulm ushtarak iranian ndaj një objekti sekret të Emirateve të Bashkuara Arabe kishte ndryshuar modelet e motit në Lindjen e Mesme.

Postimi mburrej se operacioni ushtarak kishte “përmirësuar” kushtet rajonale të motit, duke iu referuar reshjeve të pazakonta dhe një rënieje prej rreth 5 gradë Celsius në zonat jashtëzakonisht të nxehta të Iranit dhe Irakut.

Ndërsa ky pretendim u tall gjerësisht nga meteorologët botërorë, ai nxori në pah një prirje më të gjerë: Irani ka akuzuar vazhdimisht fqinjët e tij – veçanërisht Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Arabinë Saudite – se “vjedhin retë” e tij dhe përdorin teknologji për mbledhjen e shiut si armë klimatike. Shqetësime të ngjashme po shfaqen tani edhe në Azinë Qendrore.

Stuhia në rrjetet sociale

Vetëm një ditë pas fillimit të eksperimentit, agjencia meteorologjike e Kazakistanit, Kazhydromet, lëshoi një parashikim që paralajmëronte reshje të dendura në disa rajone jugore.

Kur stuhitë mbërritën sipas parashikimit, rrjetet sociale u mbushën shpejt me spekulime se reshjet ishin rezultat i drejtpërdrejtë i operacioneve të mbjelljes së reve.

Reagimi u përshkallëzua me shpejtësi, duke e detyruar Kazhydromet të lëshojë një sqarim se reshjet ishin shkaktuar nga një sistem ciklonor natyror që po lëvizte në rajon.

Por, deri atëherë, debati kishte kaluar kufijtë dhe ishte bërë pjesë e diskursit më të gjerë rajonal mbi kontrollin e motit dhe sigurinë e ujit.

Në Kirgizi, shqetësimet u shfaqën pothuajse menjëherë. Ish-kryeministri Akylbek Japarov, paralajmëroi se sistemet atmosferike nuk respektojnë kufijtë shtetërorë dhe se ndërhyrjet në shkallë të gjerë mund të prishin ciklin ujor rajonal, tashmë të brishtë.

“Republika e Kirgizisë është një nga vendet kryesore në rajon për sa i përket formimit të burimeve ujore”, shkroi ai.

“Akullnajat tona po shkrihen me shpejtësi. Lumenjtë, liqenet dhe balanca e ujit varen drejtpërdrejt nga qarkullimi i lagështisë, temperatura dhe reshjet. Nëse teknologjitë e ndikimit artificial në atmosferë fillojnë të përdoren gjerësisht në rajon, pasojat mund të jenë afatgjata dhe të prekin të gjithë ekosistemin e Azisë Qendrore”, shtoi ai.

Ekspertë të tjerë kirgizë bënë thirrje për koordinim urgjent rajonal. Ata u kërkuan qeverive të fillojnë mbledhjen e të dhënave bazë mjedisore – përfshirë nivelet e reshjeve, masën e akullnajave dhe nivelet e ujit në liqene – për të siguruar që mosmarrëveshjet e ardhshme mbi ujin dhe ndikimet klimatike të mund të vlerësohen me prova, jo me spekulime.

Çfarë thotë shkenca?

Shkencëtarët e atmosferës thonë se frika për “vjedhjen” ndërkufitare të shiut nuk mbështetet nga shkenca. Robert M. Rauber, profesor i shkencave klimatike dhe atmosferike në Universitetin e Illinois Urbana-Champaign, i tha Radios Evropa e Lirë se efektet e mbjelljes së reve janë shumë të lokalizuara.

I pyetur nëse shiu artificial në një vend mund të ulë reshjet në shtetet fqinje, Rauber u përgjigj: “Jo. Efektet janë shumë lokale”. Ai u shpreh po aq skeptik ndaj pretendimeve se mbjellja e reve mund të ndryshojë modelet e motit përtej kufijve.

Rauber shpjegoi se mbjellja e reve rrit reshjet brenda sistemeve ekzistuese të reve, në vend që të krijojë modele të reja moti ose të ridrejtojë lagështinë atmosferike. Në varësi të kushteve, ajo përdor ose jod argjendi ose grimca mikroskopike kripe, megjithëse ai tha se nuk mund ta vlerësonte projektin e Azisë Qendrore pa më shumë detaje.

Ndërsa mbjellja e reve është studiuar gjerësisht, efektiviteti i saj varet shumë nga kushtet lokale atmosferike, shtoi ai.

Rauber gjithashtu hodhi poshtë shqetësimet mjedisore për jodin e argjendit, duke thënë: “Ka aq pak nga ky material sa është i pazbulueshëm në mostrat e ujit të mbledhura në tokë”.

Hendeku i qeverisjes

Edhe mes ekspertëve që hedhin poshtë idenë e manipulimit ndërkufitar të motit, mbeten shqetësime për qeverisjen, transparencën dhe mungesën e një kuadri të përbashkët ligjor për ndërhyrjet atmosferike në Azinë Qendrore.

Bulat Yessekin, koordinator i Platformës së Ekspertëve të Azisë Qendrore për Menaxhimin e Burimeve Ujore, i tha REL-it se mbjellja e reve i përket një kategorie më të gjerë të teknologjive të gjeo-inxhinierisë, pasojat afatgjata të të cilave mbeten të pamjaftueshëm të studiuara.

“Kjo i përket një serie zgjidhjesh të gjeo-inxhinierisë që sot nuk mbështeten në nivel të OKB-së dhe nuk mbështeten gjerësisht nga komuniteti shkencor”, tha ai.

“Ka disa rezoluta të OKB-së që lidhen me zgjidhjet e gjeo-inxhinierisë. Ato thonë se duhet të jemi të kujdesshëm. Derisa të kemi studiuar të gjitha pasojat, nuk rekomandohet përdorimi i tyre”, shtoi ai.

Ai argumentoi se shtetet fqinje kanë të drejtë të kërkojnë sqarime kur nisin projekte të tilla.

“Kur fqinji juaj fillon të riparojë një çati ose një dysheme, është krejt normale të pyesësh se si mund të ndikojë kjo tek ju”, tha Yessekin.

Ai gjithashtu iu referua obligimeve të Kazakistanit sipas Konventës për Vlerësimin e Ndikimit në Mjedis në një Kontekst Ndërkufitar.

“Kazakistani ka nënshkruar Konventën për Vlerësimin e Ndikimit në Mjedis në një Kontekst Ndërkufitar [Konventa e Espoos]. Ne kemi marrë përsipër detyrime që, para se të bëjmë diçka që mund të ndikojë në rajonet fqinje, duhet të zhvillojmë konsultime dhe vlerësime shkencore”, shpjegoi ai.

Për Yessekin, megjithatë, çështja më e thellë është nëse mbjellja e reve adreson shkaqet rrënjësore të stresit ujor në Azinë Qendrore.

“Duhet të mbështetemi sot në rekomandime shkencore dhe zgjidhje tashmë të njohura, jo në hipoteza”, tha ai. “Kjo do të thotë jo kapjen e ujit nga retë, por rikthimin e rrjedhave natyrore të ujit”.

Ai iu referua kërkimeve që sugjerojnë se degradimi në shkallë të gjerë i sistemeve pyjore të Euroazisë mund të luajë një rol më të madh në mungesën rajonale të ujit sesa përpjekjet e lokalizuara për modifikim të motit.

Profesori Zhanay Sagin nga Universiteti Teknik Kazako-Britanik gjithashtu paralajmëroi se futja e këtyre teknologjive, pa një konsensus rajonal, mund të thellojë mosbesimin.

“Teknologjia që Kina prezantoi në Tibet dëmton vendet fqinje”, tha Sagin. “Është një teknologji interesante. Por, nga ana tjetër, pa konsensus rajonal, ajo mund të ushqejë mosbesim mes shteteve fqinje”.

Reagimi zyrtar

Agjencia shtetërore e motit e Kazakistanit, Kazhydromet, refuzoi të komentojë lidhur me debatin ndërkufitar, duke thënë se kjo çështje është jashtë kompetencave të saj institucionale.

Një përgjigje më e detajuar dha Qendra e Kazakistanit për Mbështetjen e Qeverisjes Digjitale, e cila hodhi poshtë pretendimet se operacionet e mbjelljes së reve mund të privonin vendet fqinje nga reshjet.

“Pavarësisht shumë viteve të përdorimit të këtyre teknologjive në rajone të ndryshme kufitare të botës, komuniteti shkencor ende nuk ka ofruar prova se operacionet lokale për rritjen artificiale të reshjeve në një vend kanë çuar në uljen e reshjeve në vendet fqinje”, tha qendra.

“Nuk ka prova të konfirmuara shkencore se teknologjitë e reshjeve artificiale shkaktojnë thatësira në vendet fqinje, përshpejtojnë shkrirjen e akullnajave, shkaktojnë ndryshime klimatike ose mund të përdoren si mjet për të ndikuar vendet e tjera”, shtoi qendra.

Ajo gjithashtu vuri në dukje se Uzbekistani ka njoftuar plane për të futur teknologji të ngjashme, duke sugjeruar se mbjellja e reve mund të bëhet një praktikë më e përhapur rajonale, në vend të një eksperimenti të njëanshëm.

Në fakt, Uzbekistani ka zgjeruar gradualisht programet e veta që nga viti 2023, duke vendosur sisteme tokësore në zona të kufizuara pilot. Ndryshe nga operacionet e Kazakistanit në shkallë të gjerë ajrore mbi territore të gjera bujqësore, provat e Uzbekistanit mbeten më të vogla në shkallë dhe të kufizuara gjeografikisht, duke reflektuar një qasje më të lokalizuar ndaj modifikimit të motit.