Skenë nga shfaqja “Teza e fundit për Feuerbach / Ditari i Dimitrij Tucoviç“

Kalemegdan kazamat. Beograd, mars 1914 Dimitrije Tucoviç ndodhet në një burg ushtarak për shkak se ka shkruar në Radniçke novine për krimet e ushtrisë serbe në luftërat ballkanike. Qelia është e thjeshtë, një shtrat prej druri, një tavolinë, një karrige dhe një kibël. Një mur i tërë i qelisë, ajo nga korridori, është i mbyllur nga një grilë e madhe. Tucoviç është ulur në tavolinë dhe shkruan. Dëgjohen hapat e dikujt. Tucoviç u largua nga mendimet e tij, u ngrit. Me hapa të ngadaltë po afrohet Dr Velimiroviq me uniformë të zezë murgu. Rreth qafës së tij është një kryq i madh ari në një zinxhir.

DR VELIMIROVIQ

Të paraburgosurit dhe të burgosurit zakonisht ikin për të fjetur. Ai i forcon, u jep forcë… U jep shpresë. Dhe kur nuk ka. Dhe kur nuk do të ketë. Dhe ti, toger, e shoh, nuk po fle. Jeni duke pritur për diçka?

Ai nxjerr një qese me duhan nën mantelin e tij. Ai ia jep Tucoviçit përmes grillave.

Merre, e di që pi duhan…

TUCOVIQ I habitur. E pranon në heshtje duhanin dhe pastaj me nxitim nxjerr letrën nga xhepi dhe fillon ta mbështjellë.

Mësova në front të mos fle. Kur ishte më e vështirë, nuk flija për ditë të tëra. I inkurajova ushtarët në togën time dhe u premtova ushqime, batanije, gjithçka që qeveria nuk na dha kurrë. Gënjeva. Dhe nuk fjeta.

Ai i ofron doktor Velimiroviqit një cigare dhe ai e pranon. E ndez me shkrepëse. Më vonë edhe Tucoviqit ia ndez përmes grillave

DR VELIMIROVIQ

Dhe bëre mirë… Të dish. Nëse e thatë këtë për të forcuar moralin e ushtarëve, nëse do të ishin më të gatshëm për të sulmuar pas kësaj, keni bërë mirë. Dhe Zoti ju faltë, toger.

TUCOVIQ

Tani më vjen keq për ata njerëz. I binda të më besonin dhe në fakt u kërkova t’i besonin kryekomandantit në fushatën e tij të përgjakshme. Nuk bëra mirë. Rruga nëpër Kosovë dhe Shqipëri, drejt detit Adriatik, na çoi në rrënim.

DR VELIMIROVIQ

Nuk ka fatkeqësi për ushtarin serb. Sidomos jo për të vdekurit. Ai është më i çmuar për ne se i gjalli, sepse të gjithë do të ringjallemi me të. Dhe le të gënjesh, e ke bërë për hir të Zotit, dhe fjalë të tilla nuk janë gënjeshtra, sepse janë më të vërteta se çdo gjë që mund t’u kishe thënë në një kohë kur jeta e tyre ishte e varur në penj.

TUCOVIQ

Jam lodhur nga demagogjia juaj. Në vend që të drejtosh kishën, u përfshitë në politikën gjakatare të Aleksandrit. Ju zgjodhët këtë të fundit midis ungjillit dhe shpatës. Keni menduar, nëse e ndihmoni Aleksandrin sot, atëherë ai do t’ju ndihmojë nesër.

DR VELIMIROVIQ

Prit një minutë, toger! Nuk flitet kështu për Kishën e Shenjtë, as për shtetin. Dhe ju për shkak të fjalimeve dhe shkrimeve të tilla, ju pëlqeu hapsana. Ndoshta rezistenca në rrugën e Arbanasit ishte e vështirë, por gjithsesi ishte rruga e Krishtit dhe kafshimi ynë ishte i fortë. Dhëmbët serb kanë shtypur çdo rezistencë…

TUCOVIQ

Ah, e pashë në kasaphanën e Koshares. Prandaj armët tani po blihen në sasi të mëdha nga Rusia dhe po përgatiten sërish për Kosovën. Ta dini një gjë, atje këtë ushtri e pret vetëm një gjë: humnera! Ne kemi krijuar armiq gjaku përgjithmonë. Në Pejë, në Prishtinë, në Podujevë, në Neziraj, në Sharë, në Korab, në Lumë… A jeni në dijeni për këtë? Dhe e dini çfarë, në fund të fundit, vetëm ajo që gjetëm do të mbetet në Kosovë. Muret e zhveshura të manastireve.

DR VELIMIROVIQ

E çuditshme… erdha të flas qetë me ty dhe t’ju them se komunistët tuaj u zotuan te ministri i luftës Stefanoviq se do t’ju falnin, por me premtimin se nuk do të transmetoni pisllëqe të tilla. Ndërsa ti sërish me të vjetrën. Shpirti juaj është i helmuar…

Ajo u kthye drejt tij dhe vazhdoi të fliste, duke shikuar korridorin. Me një zë të ndryshuar.

Epo, ne e dimë shumë mirë për çfarë po flisni, toger. Veshët e Zotit nuk janë të shurdhër, sytë e Zotit nuk janë të verbër dhe njerëzit dëgjojnë dhe shohin nëpërmjet tyre. Por nëse i lejojmë që përmes tyre të dinë se çfarë thoni ju, çfarë do të mbetej nga bota serbe? Athua Shkupi do të ishte i yni?

TUCOVIQ

Jo gjatë.

DR VELIMIROVIQ

Fushë Kosova? Deçani?

TUCOVIQ

Dekorime në kalendar në Patriarkan.

DR VELIMIROVIQ

Rashka? Shtëpia e Nemanjës?

TUCOVIQ

Ndoshta një monument. Është e shëmtuar.

DR VELIMIROVIQ

Gjaku ra për të, toger.

TUCOVIQ

Mbi 5000 ushtarë dhe oficerë shpërndanë kocka nëpër Shqipëri. Për shqiptarët e vdekur as numri nuk dihet. Ishte çmimi i një politike të dështuar. Në përpjekje për të shmangur një bllokadë ekonomike nga Perëndimi, Serbia kërkoi një dalje të dytë në treg, përmes përrenjve dhe kockave njerëzore.

DR VELIMIROVIQ

Serbia është e madhe, por njerëzit e saj janë të vegjël. Njerëz si ju. Ashtu si komunistët tuaj që i besojnë Marksit më shumë se Shën Savës. Ka vetëm një njeri të arsyeshëm mes jush. Zoti Tadiq. Ne bëmë një marrëveshje me të për lirimin tuaj. Aleksandri do ta falë heroin nga Koshari dhe ai do të ndalojë derdh helme… Në këmbim, ne ju ofrojmë të jeni përfaqësuesi kryesor i të gjitha sindikatave në vend… Nëse jeni të zgjuar, mund të bëni një karrierë të mirë. Një ditë, një vend në qeveri. Shtëpi në Vraçar. Ju jeni një djalë i ri, ndoshta krijoni një familje. Ndaloni së lehuri, shikoni me çfarë jetoni. Ndoshta do t’ju interesonte diplomacia, pozicioni i konsullit në Vjenë apo Berlin. Shikoni zonjën Miliq, ajo tani është në Zagreb. Çfarë i mungon asaj… Të tillë janë njerëzit tanë

TUCOVIQI u drodh teksa thithi tymin e purove.

Ajo ka qenë gjithmonë një fraksion militant. Më mirë të qëndroj këtu.

DR VELIMIROVIQ

Zoti Tadiq na garantoi për ju. Dhe se Radničke novine juaj nuk do ndez zjarrin e ferrit në fytyrë të këtij populli të vuajtur. Tani duhet të ndërtojmë një shtet. Rajonet e reja po qajnë për rregullim. Dhe populli serb atje.

TUCOVIQ

Në rajonet e reja nuk ka popull serb. Është një botë ballkanike që nuk e kuptoni. Ai ndryshon identitetin e tij në varësi të ushtrisë së kujt e gjeti veten në fshat. Por ai flet një gjuhë të përbashkët që kuptohet lehtësisht kudo. E di që filologët serbë i shohin të gjitha ndryshe, por unë i quaj në një gjuhë dialekte në të cilat masat komunikojnë pa asnjë vështirësi. Dhe kur është fjala për tregtinë, dhe kur është fjala për jetën kulturore – gjuha është një. Ka shumë pushtues dhe secili prej tyre pretendon të drejtën e territorit të vet. Akademikët tanë po garojnë për të konfirmuar teorikisht më mirë planet e luftës të Serbisë. Ata nuk janë të interesuar as për jetët njerëzore. Ashtu si kisha. Të vdekurit janë monedha e vetme e konvertueshme këtu. Pra, çfarë lloj vendi është ai?

DR VELIMIROVIQ

Krishti, toger. Dhe mbretëria e saj është e përjetshme. Por nuk ka vend në të për njerëz si ju. E megjithatë, ajo është e gjerë, e hapur për një Svetozar Markoviç, nga vepra e të cilit dolën lëvizjet popullore. Dhe për zotin Tadiq. Mes tyre, do të ketë një hapësirë e zbrazët si një varr bosh për ju. Dhe gjithçka që ke shkruar, thënë, nisur, do të bëhet pluhur dhe hi. Dhe librat tuaj do t’i djegin nëpër sheshe, do t’i hedhin nga libraritë, do t’i hedhin jashtë bibliotekave. Gazeta juaj do të përdoret për të bërë fishekzjarrë në tregje. Letrat e tua të qenit nga Arbanija i kemi dhënë për t’u prerë… Një ditë njerëzit do të shikojnë prapa në këtë kohë të madhe, por nuk do t’ju shohin as ju dhe as idetë tuaja komuniste atje; Serbinë do ta shohin deri në Elbasan e deri në Durrës, Kumanovë e Manastir. Në perëndim deri në Virovitica, Karlovac dhe Ogulin madje. Akademikët dhe poetët tanë do të kremtojnë ushtarin serb që vdiq me nder për atë vend. Pjellën si ju nuk do të mbajnë mend. Derrat do të urinojnë në varrin tuaj…

TUCOVIC a hedhë tymin nga ai

Kur politika mbaron, Serbia gjithmonë mbështetet tek derrat dhe e kaluara. Unë të njoh ty. Dhe unë, ndryshe nga ju, kam ndërmend të jetoj pak më gjatë në të ardhmen. Kjo është arsyeja pse kam në plan të largohem nga Serbia… Unë do të largohem së shpejti…

DR VELIMIROVIQ

Çfarë thua? Po largohesh? Nga kjo? Ku? Zoti Tadiq i inkurajon shumë njerëzit, thotë se po përgatiteni për zgjedhje…

TUCOVIQ

Në Amerikë… Aa ai këtë nuk e di. Askush nuk e di… Këtu demokracinë e hëngrën derrat, radikalët dhe socialistët e rremë. Ka ende shpresë për një lëvizje punëtore në Amerikë. Ne do ta ndryshojmë botën nga poshtë. Nga minierat dhe makineritë, nga linjat e montimit të makinave. Një lëvizje sindikale që nuk është e ndarë në kombe do të jetë më e fortë se çdo korporatë dhe qeveri. Ne do të shpikim mekanizma shoqërorë për të shtypur diktaturën e llojit të qeverisjes në Serbi. Ne do t’u tregojmë njerëzve se e drejta e tyre është po aq e rëndësishme sa e drejta e një kapitalisti, manjati mediatik apo politikani në pushtet. Klasa e poshtëruar së shpejti do të fillojë të ngjitet në muret e qytetit. Është e vetmja forcë e vërtetë që po ndryshon botën. Dhe kur të nisë vala e atyre ndryshimeve, këtu në Beograd, që nuk dallon aspak nga kjo qeli, do të ndjesh se muret e kazamatit shpërthejnë. Dhe asgjë nuk do të qëndrojë në vend.

DR VELIMIROVIQ

Ti shkon në mbretërinë e djallit… Atje je ‘vend…

TUCOVIQ

Unë jam duke shkuar në një botë të re. Për ta sjellë këtu një ditë. Nëse do të ketë ende të gjallë…

DR VELIMIROVIQ Pas një pushimi të shkurtër.

I shkrova babait tënd Jevremit… Ti e shkatërrove atë njeri fatkeq… Edhe ai më kërkoi të merrem me ty. Prandaj erdha. Më lejoni t’ju ofroj të rrëfeheni por ju tashmë keni marrë një vendim, e kuptoj?

TUCOVIQ

Babai im sigurisht që nuk e ka kërkuar. Ai pajtohet me rrugën time.

DR VELIMIROVIQ

Ai është një njeri i trishtuar dhe i sëmurë.

TUCOVIQ

Ai është një njeri i lirë. Ai më mësoi se edhe kur qëndroj kështu, pas hekurave, mund të jem më i lirë se ti.

DR VELIMIROVIQ

Liria juaj është e trishtuar, toger. Dhe ajo Amerikë… Kur e gjithë shpresa jonë është në Rusinë e shenjtë.

TUCOVIĆ Përfundon mbështjelljen e një duhani të ri që e ndez mbi të mëparshmen.

Kjo nuk është Rusia ime… Unë jam i interesuar për idetë liberale. Ata që hanë mish njeriu ose tregtojnë shpirtra të vdekur nuk mund ta kuptojnë këtë.

Dr. Velimiroviq kryqohet dhe bën një lëvizje me dorën e tij sikur të bënte një anatemim. Tucoviç hedh një bisht cigareje nëpër grilë dhe kthehet në thellësi të qelisë.

Peščanik.net, 1 prill 2022

SASHA ILIQ 01.04.2022