Vështrimi i Plin Plakut mbi Themelet e Mesdheut

Shkruan: Ismet HAJRULLAHU

Historia e lashtë e pellgjeve të Mesdheut shfaqet si një mozaik i thyer, ku pjesët më të hershme mbajnë emrin e një populli të lashtë: pellazgët. Në faqet e enciklopedisë së tij prej tridhjetë e shtatë vëllimesh, të titulluar “Histori Natyrore”, Plin Plaku përshkruan praninë e tyre në tre rajone kryesore: brigjet e Italisë, Greqinë dhe Azinë e Vogël. Për Plinin, ashtu si edhe për autorët e tjerë të antikitetit klasik, pellazgët, si banorë të hershëm, ndërtues dhe kolonizatorë, ndikuan në përhapjen e shkrimit në Gadishullin Apenin. Në dokumentimin e qytetit të lashtë Kaere, i cili fillimisht njihej si Agylla, ose gjatë përshkrimit të pranisë së tyre në rajonet e Latiumit dhe Lucanias, Plini ofron dëshmi për periudhën përpara ngritjes së Romës. Këto shënime bazohen në përpilimin e teksteve dhe arkivave të lashta, shumë prej të cilave nuk kanë mbijetuar deri më sot.

Ky udhëtim i Plinit pasqyron një traditë më të gjerë historiografike, e cila plotësohet ose ndryshohet në pika të caktuara nga autorët e tjerë klasikë. Përderisa Plin Plaku përqendrohet te migrimet, te ndërtimet monumentale dhe te transmetimi i alfabetit të lashtë sipas shënimeve të Epigenit apo kronikave të Diodor Sikulit, Herodoti ndjek një metodologji tjetër. Ai i konsideron pellazgët si një popullsi me gjuhë të veçantë dhe jo-greke, duke paraqitur tezën se banorët e hershëm të Athinës ishin në origjinë pellazgë përpara se të asimiloheshin dhe të ndryshonin gjuhën e tyre. Nga ana tjetër, gjeografi Straboni përputhet me Plinin sa i përket shtrirjes së tyre gjeografike në terren, duke u fokusuar mbi asimilimin e tyre gradual nën ndikimin e kulturave të mëvonshme helene dhe romake. Pasi ky karvan historik kalon përmes Epirit dhe orakullit të Dodonës, gjurmët e kësaj popullsie shtrihen deri në Azinë e Vogël, ku tradita homerike i rreshton këto fise si aleatë të trojanëve.

Në studimin e kësaj trashëgimie, një rol të rëndësishëm plotësues merr edhe nipi dhe djali i tij i adoptuar, Plini i Ri. Përderisa Plini Plaku u fokusua në mbledhjen e të dhënave të gjera enciklopedike dhe gjeografike për popujt parahistorikë si pellazgët, Plini i Ri dokumentoi realitetin shoqëror dhe administrativ të epokës së tij. Ky ndryshim midis dy autorëve tregon kalimin e vëmendjes nga kërkimi i rrënjëve të lashta dhe zbulimi i zanafillës së elementeve kulturore (si alfabeti apo muret e lashta). Trashëgimia dokumentare e të dy Plinëve krijon kështu një kuadër studimi, ku kërkimi mbi etnitë proto-historike bashkohet me dëshmitë administrative të botës antike.

Në ecurinë e historisë njerëzore, rrëfimet e Plin Plakut na lejojnë të studiojmë periudhën para-romake, duke treguar ekzistencën e një shtrese të përbashkët kulturore në Mesdhe. Këto burime gërshetojnë traditën, duke pasqyruar se, përpara se rajoni të ndahej në grekë, romakë apo etruskë, ekzistonin lidhje politike dhe kulturore midis Lindjes dhe Perëndimit. Kjo popullsi la pas elemente të komunikimit përmes alfabetit, që u përhap deri në Gadishullin Ilirik. Përpjekja e autorëve antikë për të ruajtur këto fragmente tregon se studimi i zanafillës shërben si bazë për kuptimin e zhvillimit historik. Analizat e burimeve klasike na dëshmojnë se pellazgët përbëjnë një fazë të hershme shoqërore, mbi të cilën u ngritën kulturat e rajonit.

Edhe pse kohërat kanë fshirë shumë dëshmi materiale, dokumentet e mbetura ofrojnë një kornizë për të kuptuar se si lëvizjet e popullatës së hershme modeluan strukturën shoqërore të Evropës Jugore.

Hulumtimi i këtyre burimeve na lejon të rindërtojmë dinamikat e lashta gjeografike dhe kulturore, duke i parë pellazgët si një komponent në formësimin e qytetërimit të hershëm. Përmes këtij këndvështrimi, të dhënat e ruajtura na ndihmojnë në ndriçimin e historisë së popujve të lashtë të Mesdheut.