Shkruan: Ismet HAJRULLAHU

Ky editorial analizon tragjedinë e Çamërisë, fatin e arvanitasve dhe çamëve në Greqi, si dhe domosdoshmërinë e njohjes së tyre ligjore. Përmes shembujve historikë dhe ngjarjeve aktuale, sjell një thirrje për kujtesë dhe veprim diplomatik.

Çamëria e vitit 1923 mbetet një nga plagët më të dhimbshme të historisë shqiptare. Pas Traktatit të Lozanës, shqiptarët myslimanë u trajtuan si turq vetëm për shkak të besimit fetar dhe u detyruan të braktisin trojet e tyre. Një vendim diplomatik, i menduar si zgjidhje për tensionet greko‑turke, u kthye në dramë kombëtare. Qeveria greke përdori klerin mysliman shqiptar si instrument të politikës së saj. Myftiu i Filiatit Mehmet Zeqiraj dhe ish‑myftiu i Çamërisë Halil Hilmiu shkuan deri në Athinë për të paraqitur çamët si turq që “vetë dëshironin” shpërnguljen. Ky veprim u përdor nga autoritetet greke si provë e vullnetit të popullsisë, duke legjitimuar zbrazjen e krahinës. Familje të tëra humbën trojet dhe pasuritë, krahinat u zbrazën dhe tokat iu shpërndanë kolonëve grekë nga Azia e Vogël. Megjithatë, rezistenca nuk mungoi. Më 31 tetor 1923, 22 përfaqësues nga Margallëqi, Filiati, Paramithia dhe Gumenica iu drejtuan qeverisë shqiptare, duke kërkuar ndërhyrje pranë Turqisë për të mos pranuar shqiptarë të mashtruar nga propaganda e klerit. Ky akt dëshmon se ndërgjegjja kombëtare nuk ishte shuar, edhe pse fuqitë e mëdha nuk lejuan përjashtimin e shqiptarëve nga shkëmbimi.

Një tjetër dëshmi e pranisë shqiptare në Greqi janë Arvanitët. Ata nuk janë pasardhës të ardhur, por popullsi autoktone, të pranishëm shumë përpara formimit të shtetit modern grek. Arvanitët kanë dhënë kontribut të madh historik, shoqëror dhe ushtarak, duke nxjerrë figura të shquara si Aristidh Kola, Jorgo Jero, Marko Boçari, Odise Andruco dhe Laskarina Bubulina. Sot, identiteti arvanit mbrohet nga shoqata kulturore, ndërsa dialekti arvanitik ende flitet në disa zona rurale, megjithëse është i rrezikuar. Një pjesë e madhe e popullsisë arvanite është përballur me procesin e asimilimit dhe sot shumë prej tyre vetë‑identifikohen si grekë. Historia e tyre është historia e një popullsie autoktone që, pavarësisht figurave të shquara dhe përpjekjeve të vazhdueshme, u përball me presionin e asimilimit në shoqërinë greke.

Ndryshe nga arvanitët, çamët myslimanë pas viteve 1944–45 përjetuan jo asimilim, por dëbim të dhunshëm. Autoritetet greke ndërmorën masa që çuan në largimin e shumicës së çamëve drejt Shqipërisë. Familjet humbën trojet dhe pasuritë e tyre, duke u shndërruar në refugjatë pa status pakice. Sot në Greqi mbeten vetëm individë të shpërndarë, pa njohje ligjore dhe pa të drejta të garantuara. Ky kontrast mes arvanitasve të asimiluar dhe çamëve të dëbuar tregon dy rrugë të ndryshme të fatit shqiptar në Greqi: njëri u tret ngadalë, tjetri u shkul me dhunë. Por mesazhi është i njëjtë: pa mbrojtje ligjore dhe pa kujtesë kombëtare, identiteti humbet.

Departamenti i Çështjeve Jorezidente të Kosovës organizoi Javën e Kulturës Arvanite në Prishtinë, një aktivitet që shërbeu si urë lidhëse mes historisë dhe identitetit kulturor. Ngjarja nuk ishte vetëm një prezantim i traditave, por një përjetim i gjallë i kulturës arvanite. Gjatë kësaj jave ndodhi edhe një incident: u vodhën disa nga kostumet kombëtare arvanite. Zgjidhja u gjet duke ofruar kostume kombëtare nga Ansambli “Shota”, në mënyrë që programi të vazhdonte pa pengesa. Përveç aktiviteteve kulturore, pjesëmarrësit vizituan edhe familjen Jashari dhe varrezat e tyre, duke e lidhur ngjarjen me kujtesën historike dhe shpirtërore të kombit. Kjo javë tregoi se kultura arvanite nuk është thjesht pjesë e së shkuarës, por një realitet i gjallë që kërkon mbrojtje dhe respekt.

Identiteti i çamëve dhe arvanitasve duhet të mbrohet me ligj. Kushtetuta greke, që mohon pakicat etnike, duhet të ndryshohet. Qeveria shqiptare duhet ta ngrejë këtë temë në nivel diplomatik, duke kërkuar njohjen e çamëve dhe arvanitasve si pjesë përbërëse të kushtetutës greke, ashtu siç bëjnë shtetet perëndimore që respektojnë minoritetet. Kosova ka njohur serbët si pakicë kushtetuese dhe u ka garantuar të drejta të plota politike e kulturore; nëse një shtet i vogël si Kosova ka arritur ta bëjë këtë, Greqia si anëtare e Bashkimit Europian nuk mund të vazhdojë të mohojë çamët dhe arvanitët. Njohja e tyre është e drejtë historike dhe një detyrim politik e moral europian.