Shkruan: Ismet HAJRULLAHU

Kisha e Rubikut ngrihet mbi një kodër shkëmbore, duke dominuar peizazhin e qytetit dhe duke u bërë një pikë referimi shpirtëror e kulturore. Ndërtimi i saj përfundoi në vitin 1272, në kohën kur urdhri benediktin lulëzonte në këto treva. Historiografia shqiptare e njeh abacinë dhe kishën famullitare që nga viti 1166, duke e përmendur plot 34 herë deri në vitin 1972. Ky fakt është më se dëshmues se Kisha e Rubikut ka qenë një qendër e rëndësishme shpirtërore dhe kulturore për shekuj me radhë.

Vlerat më të veçanta të saj janë afresket bizantine, ndër më të vjetrat në Shqipëri, të cilat paraqesin skena biblike, figura shenjtorësh dhe elemente dekorative. Një nga pikturat më të njohura është “Darka e fundit”, ku dallohen Jezusi dhe dymbëdhjetë apostujt. Ngjyrat dhe kompozimi i kujdesshëm e bëjnë këtë kishë një thesar të rrallë artistik, një pikë studimi të rëndësishme për artin bizantin në Ballkan. Mbishkrimi latin i vitit 1272 në absidë është një dëshmi e qartë e historisë së saj dhe e fazave të ndryshme të ndërtimit që ka kaluar ndër shekuj.

Arkitektura e Kishës së Rubikut është e thjeshtë, por e harmonizuar në mënyrë të jashtëzakonshme. Ajo është ndërtuar me gurë të latuar, me plan bazilikal, dhe vendosja mbi kodër i jep një karakter mbrojtës e simbolik. Ky pozicionim strategjik nuk ishte rastësor: në mesjetë, kishat shpesh ndërtoheshin në vende dominuese për të treguar forcën e besimit dhe për të mbrojtur komunitetin.

Kisha është shpallur monument kulture më 23 shtator 1971, duke u njohur si një pasuri e pazëvendësueshme e trashëgimisë shqiptare. Restaurimet e fundit janë bërë me programin EU4Culture, të financuar nga Bashkimi Europian, duke e vendosur Kishën e Rubikut në një kontekst më të gjerë të trashëgimisë europiane. Delegacioni i BE e ka përshkruar si një vend ku mund të “fotografosh 9 shekuj histori”, duke e lidhur me nisma kulturore si konkursi i fotografisë “Snap the Site”.

Shkrimtari Visar Zhiti e ka përshkruar Kishën e Rubikut si një vend misterioz, të lidhur me kujtesën e urdhrit françeskan dhe benediktin. Zhiti kujton figurat e mëdha që kanë shërbyer aty, si At Gjergj Fishta, At Shtjefën Gjeçovi, At Bernardin Palaj dhe piktorin At Leon Kabashi.

Trashëgimia e Kishës së Rubikut është e shumëfishtë, sepse ajo përfaqëson një lidhje të fortë mes kulturës shqiptare dhe traditës europiane, duke treguar se vendi ynë ka qenë pjesë e rrjedhave të mëdha historike dhe artistike të kontinentit. Për komunitetin lokal, kisha është një simbol i identitetit dhe i vazhdimësisë kulturore.

Për studiuesit, ajo është një burim i çmuar për të kuptuar zhvillimet artistike dhe arkitektonike të mesjetës. Ndërsa për turistët është një përjetim i mrekullueshëm e unik që i lidh me rrënjët e kulturës shqiptare.

Vizita në Kishën e Rubikut, mund të them, është një udhëtim në kohë. Ajo të çon në shekujt e mesjetës, kur arti dhe besimi ishin të pandarë, kur komunitetet ndërtonin monumente që i rezistonin kohës dhe që mbartnin mesazhe të forta shpirtërore. Afresket e saj të rralla, arkitektura e thjeshtë por e harmonishme, mbishkrimet latine dhe roli i saj historik e bëjnë këtë kishë një monument unik.

Në fund, Kisha e Rubikut mbetet një nga pasuritë më të çmuara të trashëgimisë sonë kulturore. Ruajtja e saj është një detyrë e përbashkët, sepse përmes saj ne ruajmë kujtesën, identitetin dhe shpirtin e një kombi.