(Mbi librin: Confessioni, Morrone Editore, Itali)

Prof. Michelangelo La Luna,

Universiteti i Rhode Island, SHBA

Poezia e Vehbi Miftarit është pjesë e një konstelacioni poetik në të cilin kujtesa, rrëfimi, identiteti dhe vizioni konvergojnë në forma shprehëse me qartësi të rrallë. Autori, me origjinë nga Vushtrria, në veri të Kosovës, nuk është kurrë një kufizim, por më tepër një burim frymëzimi që shtrihet në një dimension më të gjerë, duke përfshirë historinë, gjuhën dhe fatin e një hapësire të tërë kulturore pan-shqiptare që shtrihet nga Ballkani deri në kolonitë Arbëria në Italinë jugore. Në këtë kuptim, poezia e tij zgjerohet në një lloj përqafimi të madh që ruan, dhe në të njëjtën kohë tejkalon, përvojën ballkanike: ajo që artikulohet në vargjet e tij është një identitet shqiptar i përjetuar si thellësi, pyetje dhe hapje ndaj botës perëndimore, dhe veçanërisht ndaj Italisë.

Në të njëjtën kohë, imagjinata poetike e Vehbiut vepron në një përballje të vazhdueshme midis realitetit dhe vizionit. E përditshmja shndërrohet në metaforë, ndërsa nostalgjia, mungesa-prania dhe kujtesa bëhen motorë të dijes. Vargjet nganjëherë kujtojnë ” Lavorare stanca ” të Paveses, por mund të ndihet edhe frymëzimi i veprës së thjeshtë por të thellë të Maria Wisława Anna Szymborska, fituese e Çmimit Nobel për Letërsi në vitin 1996: stili prozaik, i gjallë por edhe i gjallë i Vehbi-t është ai i dikujt që njeh filologjinë, që i jep peshë çdo fjale dhe çdo tingulli, duke e bërë atë të dendur me kuptim dhe emocion. Këto janë vargje në të cilat realiteti kujton dhe bashkohet me mitin (dhe anasjelltas), jeta tokësore përfaqëson një rrugë drejt qiellores, dhe metafora vepron si një forcë lëvizëse dhe eksploruese e misterit të ekzistencës. Kjo kombinohet me një ndërgjegje të theksuar qytetare: poeti nuk është një vëzhgues i largët dhe indiferent, por një subjekt që vë në pikëpyetje marrëdhënien midis gjuhës, etikës dhe përgjegjësisë publike. Liria konceptohet si një koncept politik, si një vlerë demokratike (fryt i pushtimit), si një e drejtë shprehjeje.

Brenda këtij kuadri, poezitë e “Rrëfime” (“Confessioni”) zbulojnë si një udhëtim njerëzor ashtu edhe një itinerar shpirtëror. Poema e parë, “Rrëfimi për ngjitjen në majë”, përshkruan përpjekjen njerëzore për të arritur qëllimet e veta, për të përmbushur fatin e vet, për të evokuar identitetin e vet, për të qenë vetvetja. Lodhja, dhimbja dhe krenaria bashkohen në një shëmbëlltyrë në të cilën maja është njëkohësisht zbulim dhe rënie, lavdi dhe zhdukje, siç na kujton miti i Sizifit, të cilin poeti e përdor për të shprehur tensionin ngjitës të natyrshëm në shkrimet e tij dhe në jetën e tij (dhe tonën). Maja, në këtë kontekst, nuk përfaqëson një vijë finish, por një prag epistemik: një vend ku identiteti kapet në shkëlqimin e tij më të madh dhe cenueshmërinë e tij më të madhe.

“në majë shkrepash

qeshë më i lumtur se çdo njeri tjetër

…

sikur ai ta shënjonte kthimin e fundit në fillim”

(Rrëfimi për ngjitjen në majë, faqe 12)

Rënia përfundimtare, larg sinjalizimit të dështimit, në mënyrë paradoksale bëhet përmbushja e kërkimit: “ia arrite qëllimit ngjitjes në majë”, pohon zëri i brendshëm: ky është, me fjalë të tjera, “kthimi i parë në fillim dhe në ngjashmërinë me veten”.

Rrëfimi i dytë, kushtuar perëndive, ilustron arrogancën e qenies njerëzore që beson se ka në dorë dhuratën e zjarrit, një hyjni e aftë të vendosë midis së mirës dhe së keqes, por që në realitet duket e paaftë të shpëtojë nga mashtrimi i besimeve të veta. Pasi njohën natyrën e tij (që është edhe kufiri i tij), perënditë kanë vendosur të tërhiqen në Olimpin e tyre, përveç “perëndisë krimb”, një figurë ironike dhe e fuqishme që tregon për mjerimin njerëzor në tokë, ose ndoshta për vendin e duhur që njeriu ka në planetin e tij.

“madje ai ende beson në ëndrrat e pashpjegim

megjithëse sojesh kanë hequr dorë të gjithë zotat

me përjashtim të atij që është zoti i vërtetë

i jetës së tejdheshme: zotit krimb”

(Rrëfimi për zotat, faqe 14)

Në Rrëfimin e tretë: Rrëfimi për gjërat përreth, poeti në vend të kësaj lëviz në sferën e intimitetit të përditshëm. Objektet që na rrethojnë, kujtesa e tyre, natyra dhe pasqyra bëhen vende të vetë-njohjes, hapësira në të cilat realiteti i hapet fantazisë dhe kujtesa bëhet vënie në pikëpyetje. Përvoja e jetës së përditshme bëhet një ushtrim në vetëdije: ajo që koha heq mbijeton si një element i brendshëm i identitetit, si një fije që lidh veten me metamorfozat e saj (të shumta). Mesazhi i fuqishëm që poeti dëshiron të përcjellë duke parë veten e tij të brendshme në pasqyrë përçohet në vargjet e mëposhtme:

“askush nuk e dinte se çfarë kisha ndërmend

derisa një ditë e takova veten time në pasqyrë

ngulmimin për të mos i ikur përditshmërisë

i cili më bindi se përkushtimi për jetën kushton

…

jam i bindur që do të gjej ngjashmërinë time”

(Rrëfimi për gjërat përreth, faqe 15)

Udhëtimi shpirtëror: Nga udhëtimi augustinian te vertikaliteti i Dantes

Në dritën e këtyre bërthamave tematike, poezia e Miftarit duket se përshkohet nga një rrëfim që kujton, me analogji të thellë, një udhëtim augustinian nga Rrëfimet te De Civitate Dei. Edhe te poeti ynë, fëmijëria, kujtesa, dëshira dhe mundimi i brendshëm përbëjnë pragun e parë të udhëtimit: por udhëtimi nuk kufizohet vetëm në përvojën tokësore ose autobiografike. Përkundrazi, ai ngjitet progresivisht drejt një përtejme metafizike, duke u shndërruar në një udhëtim vertikal që kujton nga afër ndarjen e tre botëve të Dantes.

Kalimi nëpër Ferr, Purgator dhe Parajsë – i pranishëm në mënyrë eksplicite në përmbledhje – nuk është një evokim i thjeshtë dantesk, por një rrugë e vërtetë ngritjeje drejt një gjendjeje qetësie dhe lehtësimi pas kalimit të dhimbjes. Vetja lirike lëviz nëpër gjendje të qenies që ruajnë gjurmë të njerëzores dhe të botës tjetër, deri në kufirin përfundimtar: pragun e hyjnisë. Në këtë kuptim, kulmi i udhëtimit merr formën e një Civitas Dei personal: vepra poetike bëhet kështu një riinterpretim bashkëkohor i projektit augustinian, në të cilin Jerusalemi tokësor – i bërë nga mishi, historia, dhimbja, dëshira, shpresa – pasqyrohet në Jerusalemin qiellor, një vend plotësie dhe i të padukshmes që i jep kuptim të dukshmes. Udhëtimi i Miftarit është kështu një pelegrinazh i brendshëm, në të cilin fjala poetike bëhet një urë midis botës njerëzore dhe homologut të saj transcendental.

“i largoja mështeknat nga sytë

dhe perden që lëkundej nga një e fëshfëritur e erës

një fashikull drite e kërkoja aty ku zotat bënin be

se nuk ekzistonte prej shekujsh”

(Rrëfimi për dritën, faqe 16)

Të tre poezitë përshkruajnë një hark simbolik që kujton strukturën shpirtërore të Komedisë Hyjnore: në Ferr, poeti nga dritarja (dhe në këtë ai kujton Emily Dickinson) sheh një peizazh të dominuar nga era dhe stuhia, një stuhi dëbore që godet trupat dhe mendimet dhe tërthorazi kujton stuhinë e burrave epshorë të Dantes në Këngën V; Rreth kësaj bërthame, një shi i fortë mblidhet, qepallat ftohëse, goditjet e papritura dhe pragu i dritares që nuk mbron më – të gjithë elementë që e fiksojnë shpirtin në një gjendje hutimi dhe mundimi (mëkatar). Në Purgator, atmosfera ndryshon: ne shohim mundësinë që stuhia të mbarojë, që akulli të shkrihet, që poeti të mund të arrijë në breg, duke lundruar “në varkën e syve”: këto janë imazhe që i bëjnë jehonë mbërritjes në malin e Purgatorit, kalimeve pastruese përmes ngricës, përmbytjes dhe zjarrit të brendshëm, ndërsa qielli që shikon mbi majë dhe mungesa e mureve evokojnë një prani “Kush mund të jetë?” që tregon shpresë dhe rilindje.

Në Parajsë, skena ndriçon: engjëlli që bardi do të mirëpriste në kopsht nëse do të ishte i aftë për “një dëshmi të kohës”, pëllumbi që ngre lart poetin dhe poezinë e tij me të (më kujtohet pëllumbi i Anakreontit i evokuar nga Girolamo De Rada në fillim të Canti di Milosao), (ri)lindja ndërsa ngrica shkrin dhe lulet e marsit kthehen – gjithçka kujton dimensionin e hirit dhe harmonisë së Dantes (do të thoja më shumë si një parajsë tokësore në majë të purgatorit sesa një midis sferave qiellore); Koha që kalon, poezia që bëhet dëshmi dhe muret që nuk janë më të mjaftueshme aludojnë për zgjerimin përfundimtar, për një hapësirë ​​të brendshme pa kufij. Së bashku, të tre tekstet përshkruajnë një udhëtim përmes stuhisë, pastrimit dhe dritës, një lexim modern i udhëtimit të Dantes që pasqyron rrugën e vetë poetit dhe atë të të gjithë njerëzimit që ka humbur rrugën e tij.

I njëjti tension midis fillimit dhe fundit, midis kujtesës dhe shpërbërjes, gjendet në pjesën e fundit të përmbledhjes, duke kulmuar në “… dhe grali që e harrova”. Këtu, motivi i kërkimit shpirtëror merr një formë meditative dhe vizionare. “Grali” nuk është një objekt, por simbol i dijes së humbur ose të pezulluar, i një detyre të papërfunduar që kthehet ciklikisht në vetëdije. Në pjesën e parë, subjekti lëviz midis dritës dhe gjumit, midis kujtesës individuale dhe pranisë hyjnore me të cilën ai bie në kontakt përmes figurës së një përkëdheljeje të butë:

“unë kam me e shtrue veten në gjumë

me dorën teme e t’Lumit”

(… dhe grali që e harrova, faqe 69)

Përvoja e kohës shkatërrohet dhe dëshira për përjetësi përplaset me valën e Drinit, një metaforë për rrjedhën që gëlltit dhe rikthen gjithçka. Ndërkohë, hëna, një figurë e lashtë e zhdukjes ciklike, “do të gëlltisë kufomën e të vdekurve / në udhëtimin më të madh pa kthim”. Kthimi në fillim këtu bëhet një kthim në të përtejmen, në të papërcaktuarën, në arketipin që i paraprin jetës individuale.

Poezitë e para dhe të fundit në përmbledhje, të vendosura kështu në lidhje, zbulojnë koherencën e thellë të veprës: i gjithë libri shfaqet si një hark, nga maja në humnerë, nga ngjitja mitike në shpërbërjen metafizike, nga dëshira për vetënjohje në vetëdijen për kufizimet njerëzore. Udhëtimi poetik është kështu një proces sqarimi simbolik, një kërkim për “vetë-ngjashmëri” që nuk synon krijimin e një identiteti të qëndrueshëm, por eksplorimin e transformimeve të tij dhe vetëdijen për ekzistencën e një pranie metafizike me të cilën të gjithë ne, besimtarë apo jo, duhet të përballemi.

Të marra së bashku, këto poezi zbulojnë një zë që transformon përvojën individuale në një laborator antropologjik, filozofik dhe shpirtëror. Gjuha rigoroze dhe vizionare e Miftarit hedh poshtë sentimentalitetin dhe ia beson kuptimin fuqisë së imazheve dhe shtresëzimit simbolik. Faqet e saj e ftojnë lexuesin në një udhëtim që përshkon fatin, vë në pikëpyetje perënditë, eksploron jetën e përditshme dhe në fund të fundit arrin drejt Zotit: një itinerar që rikompozon mitin, kujtesën dhe transcendencën në një arkitekturë të vetme dhe të fuqishme të semës (kuptimit dhe kuptimit).

Këtu, poezia rimerr detyrën e saj më të lartë: ta bëjë të mendueshme atë që na tejkalon, t’i japë formë asaj që përndryshe do të mbetej e padukshme dhe t’u ofrojë qenieve njerëzore një vend ku ata mund të matin brishtësinë e tyre, por edhe madhështinë dhe dinjitetin e tyre të pareduktueshëm.