Ehat Miftaraj nga Instituti i Kosovës për Drejtësi vlerëson se kthimi në punë i gjyqtarëve, prokurorëve dhe stafit administrativ serb duhet të shihet si çështje me interes publik.

“Prania e tyre është thelbësore për funksionimin efikas të sistemit të drejtësisë, qasjen e barabartë në drejtësi dhe rikthimin e besimit brenda komunitetit serb”, thotë ai për Radion Evropa e Lirë.

Por, Aleksandar Rapajiq nga Qendra për Avokimin e Kulturës Demokratike (ACDC) kujton se gjyqtarët, prokurorët dhe punonjësit serbë të sistemit të drejtësisë u integruan në institucionet e Kosovës në vitin 2017, në bazë të një marrëveshjeje të arritur në kuadër të dialogut Kosovë-Serbi, të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian, ndaj edhe largimi i tyre nga institucionet e Kosovës në vitin 2022 ishte rezultat i një vendimi politik.

“Shumica e tyre do të ktheheshin në punë nëse do të arrihej një marrëveshje politike”, thotë ai për Radion Evropa e Lirë.

Në një konferencë të organizuar nga ACDC-ja më 29 qershor, me temën “Drejtësia në veri të Kosovës: Sfidat, përfaqësimi institucional dhe perspektivat e kthimit”, u vlerësua se rikthimi i gjyqtarëve, prokurorëve dhe stafit administrativ serb mund të ndihmojë në rritjen e besimit të komuniteteve joshumicë në sistemin e drejtësisë.

Përfaqësuesit e komunitetit serb u larguan kolektivisht nga institucionet e Kosovës në fund të nëntorit 2022, duke kundërshtuar vendimin e Qeverisë së Kosovës për të hequr nga përdorimi targat e automjeteve të lëshuara nga Serbia dhe për t’i zëvendësuar ato me targat e Kosovës.

Përveç zyrtarëve policorë dhe punonjësve të administratës lokale, dorëheqje dhanë edhe rreth 130 gjyqtarë, prokurorë dhe punonjës administrativë të sistemit të drejtësisë në katër komunat me shumicë serbe në veri: Mitrovicë e Veriut, Leposaviq, Zveçan dhe Zubin Potok.

Çështja e dorëheqjeve të pazgjidhura u rikthye në vëmendje pasi, në mes të qershorit, ushtruesja e detyrës së presidentit të Kosovës, Albulena Haxhiu, kërkoi nga Këshilli Gjyqësor i Kosovës dhe Këshilli Prokurorial i Kosovës që “pa vonesa” t’i përmbyllin procedurat lidhur me këto dorëheqje, duke argumentuar se zvarritja e tyre ndikon në funksionimin normal të sistemit të drejtësisë.

Në një përgjigje për Radion Evropa e Lirë, Këshilli Gjyqësor konfirmoi se e ka pranuar letrën më 19 qershor dhe se kjo çështje do të shqyrtohet në njërën nga mbledhjet e ardhshme, në përputhje me kompetencat kushtetuese dhe ligjore.

Sipas tij, publiku do të njoftohet me kohë për vendimin.

Këshilli Prokurorial, në anën tjetër, nuk iu përgjigj kërkesës së Radios Evropa e Lirë për koment.

Largimi kolektiv i serbëve nga institucionet e Kosovës ishte iniciuar nga Lista Serbe, me mbështetjen e autoriteteve në Beograd.

Punonjësit që dhanë dorëheqje, morën kontrata të përkohshme dhe vazhduan të paguhen nga buxheti i Serbisë.

Por, me kalimin e kohës, disa prej atyre që nuk mbështesnin Listën Serbe, mbetën pa këto paga dhe njëkohësisht humbën mundësinë për t’u rikthyer në vendet e tyre të mëparshme të punës.

Pas krizave të shumta në veri të Kosovës, që kulmuan me sulmin e armatosur ndaj Policisë së Kosovës në Banjskë në vitin 2023, presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, bëri thirrje për rikthimin e serbëve në Policinë e Kosovës dhe në institucionet e drejtësisë.

Edhe Lista Serbe, para zgjedhjeve lokale të vitit të kaluar, pranoi se largimi nga institucionet e Kosovës kishte qenë gabim.

A kishte presion politik për kthimin?

Ehat Miftaraj nga Instituti i Kosovës për Drejtësi vlerëson se Këshilli Gjyqësor i Kosovës dhe Këshilli Prokurorial i Kosovës kanë vepruar me përgjegjësi, duke mos i pranuar dorëheqjet e gjyqtarëve, prokurorëve dhe stafit administrativ serb.

Sipas tij, kjo ka ruajtur bazën ligjore që ata të mund të kthehen në detyrë pa kaluar në një proces të ri rekrutimi.

Megjithatë, ai thekson se rikthimi i tyre duhet të mbështetet në përgjegjësinë institucionale dhe jo në marrëveshje politike.

“Gjyqtarët dhe prokurorët i shërbejnë Kushtetutës dhe sundimit të ligjit, jo interesave politike”, thotë Miftaraj.

Aleksandar Rapajiq nga Qendra për Avokimin e Kulturës Demokratike (ACDC) thotë se Qeveria e Kosovës, e udhëhequr nga Albin Kurti dhe Lëvizja Vetëvendosje, ka ushtruar vazhdimisht presion ndaj Këshillit Gjyqësor dhe Këshillit Prokurorial që t’i pranonin dorëheqjet, me qëllim që, sipas tij, “serbëve t’u mbyllej dera për t’u kthyer në sistemin e drejtësisë”.

“Ky ishte presion politik, por Këshilli Gjyqësor arriti t’i rezistojë. Ndërkohë, përbërja e Këshillit ka ndryshuar në kuadër të procedurës së rregullt, anëtarët e rinj janë zgjedhur nga Kuvendi dhe kam frikë se tani ekziston shumica e nevojshme për t’i miratuar këto dorëheqje”, thotë Rapajiq.

A ka kush t’i zëvendësojë gjyqtarët dhe prokurorët serbë?

Rapajiq kujton se, deri më tani, janë pranuar dorëheqjet e vetëm dy gjyqtarëve, pasi ata janë angazhuar politikisht.

Njëra prej tyre është ish-kryetarja e Gjykatës Themelore në Mitrovicë, Lilana Stevanoviq.

Pas dorëheqjes, ajo mori pjesë në protestat e organizuara nga Lista Serbe dhe më pas u përfshi edhe në listën zgjedhore të kësaj partie.

Sipas rezultateve të Komisionit Qendror të Zgjedhjeve të Kosovës, në zgjedhjet parlamentare të 7 qershorit, ajo fitoi afro 14.000 vota, duke siguruar mandatin e deputetes.

Por, sipas Rapajiqit, problemi më i madh do të lindte nëse do të pranoheshin edhe dorëheqjet e gjyqtarëve dhe prokurorëve të tjerë serbë.

“Nuk do të ketë kush t’i zëvendësojë. Për t’u bërë gjyqtar duhen përgatitje me vite, ndërsa edhe gjyqtarëve të sapoemëruar u nevojiten vite përvojë për të marrë përgjegjësi të caktuara”, thotë ai.

Edhe drejtori ekzekutiv i ACDC-së, Dushan Radakoviq, ngriti të njëjtin shqetësim në konferencën për drejtësinë në veri të Kosovës.

Sipas tij, nëse do të pranoheshin dorëheqjet e gjyqtarëve dhe prokurorëve serbë, për gjashtë deri në tetë vjet nuk do të kishte kush t’i zëvendësonte.

“Po flasim për përfundimin e studimeve, kalimin e provimit të jurisprudencës, konkurrimin për pozita, përvojën e punës, verifikimin e diplomave, emërimin, provimin për gjyqtarë dhe një vit praktikë, e kështu me radhë”, tha ai.

Radakoviq shtoi se, në pesë ose gjashtë afatet e fundit të provimit të jurisprudencës, vetëm një ose asnjë kandidat nga komuniteti serb arriti të kalonte provimin.

“Pas kthimit nuk duhet të përsëritet i njëjti skenar”

Miftaraj vlerëson se integrimi i gjyqtarëve dhe prokurorëve serbë në sistemin e drejtësisë së Kosovës ishte një nga arritjet më të rëndësishme institucionale që nga shpallja e pavarësisë.

Sipas tij, ky proces forcoi sundimin e ligjit, përmirësoi qasjen në drejtësi dhe rriti besimin e qytetarëve, veçanërisht në veri të Kosovës.

“Largimi i tyre kolektiv, i nxitur nga rrethanat politike, e dëmtoi seriozisht funksionimin e sistemit të drejtësisë. Edhe pse gjykatat dhe prokuroritë vazhduan punën, një sistem që funksionon pa përfaqësimin e duhur, nuk mund të garantojë plotësisht drejtësi efikase, të qasshme dhe të besueshme”, thotë Miftaraj.

Ai vlerëson se institucionet e Kosovës duhet t’ua mundësojnë kthimin, por njëkohësisht t’ua bëjnë të qartë se “vullneti i mirë institucional nuk mund të keqpërdoret pafundësisht”.

Sipas tij, synimi nuk është vetëm plotësimi i vendeve të lira të punës, por edhe forcimi i besimit të qytetarëve në një sistem të drejtësisë të pavarur, gjithëpërfshirës dhe të qëndrueshëm.

Rapajiq, në anën tjetër, vlerëson se ndërmjetësimi i Bashkimit Evropian është thelbësor për rikthimin e gjyqtarëve dhe prokurorëve serbë, si dhe një pjese të zyrtarëve policorë në institucionet e Kosovës.

Ai shprehet skeptik se një hap i tillë do të pranohej lehtë nga një qeveri e re e udhëhequr nga Kurti.

Pas largimit të serbëve nga institucionet e Kosovës në vitin 2022, Kurti deklaroi se rikthimi i tyre nuk është çështje politike, por ligjore dhe kushtetuese.

“Largimi i tyre ishte një akt individual. Rikthimi i tyre është çështje juridike, kushtetuese dhe institucionale”, tha ai.

Radio Evropa e Lirë iu drejtua edhe Bashkimit Evropian për ta pyetur nëse në kuadër të dialogut është duke u diskutuar rikthimi i serbëve në institucionet e drejtësisë së Kosovës, por, deri në publikimin e këtij artikulli, nuk mori përgjigje.