Shkruan: Lekë MRIJAJ

Prej kohësh e kam siguruar këtë libër dhe, me ëndje të veçantë, kam filluar ta lexoj në versionin e tij të printuar. Fjala është për veprën “L’Albania”, Vëllimi II, të autorit P. Fulvio Cordignano S.I., një libër me peshë të veçantë për historinë kishtare, misionare, kulturore dhe shoqërore të shqiptarëve në periudhën e fundit të sundimit osman. Duke u nisur nga përmbajtja e kësaj vepre dhe nga rëndësia e saj për historinë e katolicizmit shqiptar në Kosovë, kam vendosur ta veçoj për shqyrtim të posaçëm Kapitullin VIII, i cili në origjinal titullohet: “L’opera missionaria del P. Pasi nell’Archidiocesi di Scopia (dal 1890 al 1901)”, apo në shqip: “Vepra misionare e P. Pasikësaj Arqipeshkvinë e Shkupit, nga viti 1890 deri në vitin 1901.”

Ky kapitull, që shtrihet nga faqja 106 deri në faqen 228, nuk përbën vetëm një kronikë misionare të jetës dhe veprimtarisë së P. Domenico Pasit S.I., por një pasqyrë të gjerë të gjendjes së katolikëve shqiptarë në hapësirën Shkup–Prizren–Gjakovë–Pejë–Klinë–Drini i Bardhë, me gjithë fshatrat, familjet, vuajtjet, qëndresat, apostazitë, pajtimet dhe shenjat e një besimi që përpiqej të mbijetonte në kushte jashtëzakonisht të vështira.

Vetë përmbajtja e kapitullit në fjalë e ndan këtë rrëfim në disa etapa: vështrimin historik mbi Arqipeshkvinë e Shkupit; pesë muajt e misionit në Gjakovë e Pejë më 1890–1891; trajtimin e të fshehurve ose laramanëve; misionet në Prizren, Pejë e Gjakovë më 1893; kthimin përsëri në Gjakovë, Pejë dhe Shkup më 1894; misionet e viteve 1897–1898 dhe, në fund, misionet “në mes të stuhive” gjatë viteve 1900–1901.

Duke e lexuar me vëmendje Kapitullin VIII, shihet se Cordignano nuk synon të japë vetëm historinë e një misionari, por historinë e një terreni të tërë shpirtëror. Arkidioqeza e Shkupit paraqitet si një hapësirë e lashtë kishtare, e lidhur me Justinianën e Parë, Ohrin, Prizrenin, Dardaninë, Scupin dhe me përplasjet e gjata ndërmjet katolicizmit latin, bizantinizmit, ndikimit sllav dhe sundimit osman. Në këtë kuptim, fshatrat që përmenden më vonë, si Zllakuqani, Gllogjani, Nepolja, Dobërdoli, Ceroviku, Prekorupa, Dugojeva, Poterqi, Klina, Gjurakoci, Potoqani, Budisalci, Krusheva, Rakoçi, Bardhaniqi, Zhabeli, Novosella, Palabardhi, Gramaqeli, Dujaka, Beci, Smaqi, Vogova dhe shumë fshatra të tjera, nuk janë thjesht emra gjeografikë, por nyje të një historie të gjallë, ku mund të shihet se si ruhej ose dobësohej katolicizmi shqiptar në fund të shekullit XIX.

Në faqen 119, Cordignano jep një të dhënë themelore për gjendjen kishtare të Arkidioqezës: një hapësirë të madhe, me vetëm trembëdhjetë meshtarë, shtatë famulli shumë të gjera dhe katër shkolla fillore. Kjo statistikë e thjeshtë e shpjegon pothuajse gjithë dramën e kapitullit. Në një territor të tillë, ku meshtari duhej të mbulonte dhjetëra fshatra, ku shkolla ishte e rrallë, ku rrugët ishin të vështira dhe ku pushteti osman nuk garantonte liri të plotë fetare, katolicizmi jetonte më shumë në shtëpi sesa në institucion, më shumë në kujtesë sesa në praktikë të rregullt, më shumë në qëndresën e grave, pleqve dhe fëmijëve sesa në praninë e përditshme të klerit. Kjo është edhe arsyeja pse misioni i P. Pasit merr një rëndësi të jashtëzakonshme: ai nuk është thjesht predikim, por përpjekje për të mbledhur copëzat e një trupi shpirtëror të shpërndarë.

Në misionin e parë të P. Pasit në famullitë e Gjakovës dhe Pejës, nga 16 gushti 1890 deri më 6 janar 1891, rrëfimi zbret nga historia e madhe në jetën konkrete të fshatrave. Në faqet 132–134, Cordignano përmend Lugun e Baranit, Lugun e Leshanit dhe Lugun e Drinit, ku dalin Gllogjani, Nepolja, Zllakuqani, Krusheva, Budisalca, Dobërdoli, Ceroviku dhe Prekorupa. Autori vëren se në këto vise kishte pak shtëpi të krishtera të bashkuara, ndërsa shumica e katolikëve jetonin të shpërndarë mes popullsisë myslimane. Ai thekson se apostazitë përsëriteshin pothuajse çdo vit dhe se shpesh brenda një familjeje gjendeshin pjesëtarë të dy besimeve fetare. Kjo dëshmi është shumë e rëndësishme, sepse e paraqet realitetin fetar të Kosovës jo si një ndarje të thjeshtë ndërmjet katolikëve dhe myslimanëve, por si një gjendje të përzier, të dhimbshme dhe shpesh tragjike.

Në këtë kapitull, rëndësi të veçantë merr edhe zona e Gjakovës dhe fshatrat përreth saj. Cordignano tregon se misionarët, me këshillën e Don Nikollë Mazrekut, filluan punën ndër të krishterët e fisit të Hasit, në jug dhe jugperëndim të Gjakovës, deri në Vau-Spas dhe rreth Pashtrikut. Fshati i parë që vizitoi P. Pasi ishte Vogova, rreth një orë larg Gjakovës. Aty kishte njëmbëdhjetë familje të fisit Bytyç, ndoshta të vetmet katolike që kishin mbetur nga rreth dyqind familje të tërë fisit. Edhe këto familje, sipas Cordignanos, ishin shumë pranë tjetërsimit fetar, sepse nuk dinin lutje, nuk njihnin praktika të rregullta fetare dhe në fillim i pritën ftohtë misionarët. Por P. Pasi nuk u tërhoq. Ai filloi me fëmijët, duke u mësuar shenjën e kryqit dhe lutjet e zakonshme, dhe përmes fëmijëve arriti t’i afronte edhe të rriturit. Ky detaj është shumë domethënës: në shumë fshatra, kthimi i jetës fetare nuk fillon nga burrat e kuvendit, por nga fëmijët që mësojnë të bëjnë shenjën e kryqit.

Më pas, rrëfimi kalon në fushën e Rekës, në veri të Gjakovës, ku katolikët e shpërndarë nëpër fshatra ishin kryesisht fandas dhe nga Mërturi/Berisha. Për shkak se nuk ishte e mundur të jepej mision i rregullt në çdo katund, misionarët vendosën t’i vizitonin fshatrat veç e veç, të shihnin të sëmurët, të fillonin mësimin e fëmijëve dhe pastaj t’i mblidhnin të gjithë në një qendër të përbashkët. Për këtë u zgjodh Novosella e Epërme. P. Sereqi mori përsipër Janoshin, Firajën, Dobrigjen dhe Novosellën e Poshtme, ndërsa P. Pasi zgjodhi Palabardhin, Gramaqelin dhe Dujakën. Këtu kemi një hartë të qartë të fshatrave katolike dhe të përziera të asaj kohe: Janosh, Firajë, Dobrigje, Novosellë e Poshtme, Palabardh, Gramaqel, Dujakë dhe Novosellë e Epërme.

Në Palabardh kishte pesë familje të krishtera: katër me prejardhje nga Mërturi dhe një nga Fandi. Njëra prej këtyre familjeve ishte deklaruar myslimane disa vite më parë, por më vonë ishte kthyer në pendim pas fatkeqësive që e kishin goditur. Familjet e bajrakut të Mërturit paraqiten si të ftohta ndaj praktikave katolike, ndërsa familja e fandasit të mirë, Ginit, del si shembull i veçantë. Gini, sipas Cordignanos, e priste gjithmonë meshtarin, e ndihmonte me fjalë e me shembull dhe përpiqej t’i tërhiqte edhe familjet e tjera drejt së mirës. Nga Palabardhi, P. Pasi kaloi në Gramaqel, ku kishte gjashtëmbëdhjetë familje myslimane dhe pesë katolike, me prejardhje nga Thaçi, Berisha ose Gashi; pak vite më parë, sipas autorit, të gjitha kishin qenë të krishtera. Dujaka, me tridhjetë e tri familje, prej të cilave nëntëmbëdhjetë katolike fandase dhe katërmbëdhjetë myslimane të fisit Thaç, i dha misionarit më shumë shpresë, sepse fandasit, megjithëse shumë të paditur në fe, u mblodhën rreth tij me dëshirë të madhe për të mësuar dhe nuk donin ta linin të largohej.

Novosella e Epërme zë një vend të veçantë në këtë rrëfim. Cordignano tregon se fshati përbëhej nga tridhjetë e dy familje, të gjitha katolike nga Fandi. Misionarët u pritën me ankth, gëzim dhe entuziazëm të madh. Meqë nuk kishte kishë, famullitari kishte rregulluar punën që një burrë me emrin Nikollë Gjetja t’ua lëshonte shtëpinë për ushtrimet e misionit, dhe ai e bëri këtë me dëshirë. Por shtëpia nuk mjaftonte për gjithë popullin, prandaj altari u vendos te dera e shtëpisë: gratë qëndronin brenda, ndërsa burrat dhe fëmijët jashtë, në baltë e borë. Kjo skenë është jashtëzakonisht e fuqishme për historinë e katolicizmit shqiptar. Aty ku mungon kisha, shtëpia e Nikollë Gjetjes bëhet kishë; dera e shtëpisë bëhet altar; balta dhe bora bëhen dysheme e një kuvendi shpirtëror; populli i mbledhur bëhet bashkësi liturgjike.

Në Novosellë del edhe emri i Nikollë Getës, i cili i thotë P. Pasit: “Atë, thirre Ginin dhe bëje të falë.” Ky moment lidhet me predikimin e faljes dhe me pajtimin e gjaqeve. Gini, fandasi nga Palabardhi, i cili kishte pritur misionarët me bujari, kishte ardhur çdo ditë në mision dhe sillte sa më shumë fëmijë për t’i mësuar. Ai vetë qëndronte gjithë ditën duke u mësuar bashkë me fëmijët dhe pastaj i kthente në shtëpi. Para rrëfimit, Gini i thotë P. Pasit se nuk dëshironte të mbetej pa u rrëfyer, por nuk mund të kërkonte zgjidhje pa i treguar më parë gjendjen e tij. Këtu Cordignano e paraqet Ginin jo vetëm si burrë mikpritës, por si njeri me ndërgjegje të gjallë fetare. Ai nuk dëshiron “ta vjedhë” zgjidhjen sakramentale; kërkon më parë ta rregullojë ndërgjegjen. Pajtimi i Ginit dhe pajtimet e tjera në Novosellë tregojnë se misioni i P. Pasit nuk ishte vetëm mision doktrinar, por edhe mision shoqëror. Cordignano përmend se, pas faljes së Ginit, të tjerë lanë urrejtje të vdekshme dhe u bënë pajtime të tjera gjaku. Një njeri fali vrasjen e mikut; një grua u ngrit dhe fali gjakun e vëllait, duke e ndalur njeriun që ishte marrë përsipër ta hakmerrte. Po aty u rregulluan edhe disa çështje të rënda martesore dhe u vendosën garantë, që faljet të mos mbeteshin vetëm emocione të çastit, por të kishin qëndrueshmëri shoqërore. Kjo është një e dhënë me rëndësi antropologjike: P. Pasi e kuptonte se falja, për t’u bërë e qëndrueshme në shoqërinë shqiptare, duhej të mbështetej edhe me garanci shoqërore.

Më tej, në fshatrat e lidhura me Gjakovën, shfaqen edhe Beci, Rakoçi, Bardhaniqi, Zhabeli, Nepolja dhe Gllogjani. Në Bec, misionarët hasin një gjendje të rëndë të tjetërsimit fetar dhe të ndryshimit të emrave. Cordignano tregon se disa myslimanë që ndiqnin funksionet thoshin: “Të mjerët ne, jemi si kafshët; po të na ishte dhënë ky mësim disa vite më parë, nuk do të ishim bërë turq.” Kjo fjali është jashtëzakonisht e rëndësishme, sepse e pranon nga vetë goja e njerëzve të konvertuar se mungesa e mësimit dhe e pranisë kishtare kishte qenë shkak i rënies. Në Bec, P. Pasi u përpoq të luftonte edhe zakonin e braktisjes së emrit të pagëzimit dhe marrjes së emrave turq. Te fëmijët ia doli ta ndryshonte këtë, duke u dhënë emrin e ri të shkruar mbi një figurë të Zemrës së Krishtit.

Nga Beci, më 21 shkurt, misionarët shkuan në Rakoç, ku kishte dhjetë familje katolike dhe po aq myslimane, apostazia e të cilave ishte e vonshme. Edhe katolikët paraqiten si jo shumë më mirë të mësuar se myslimanët; fëmijët fillimisht iknin sapo shihnin misionarët, por më vonë u afruan, dhe fshati nuk donte t’i linte të largoheshin. Nga Rakoçi, fjala e Zotit u çua në Bardhaniq, fshat që pak vite më parë kishte qenë krejt katolik, ndërsa në atë kohë, nga trembëdhjetë familje, vetëm tri kishin mbetur besnike ndaj fesë së të parëve. Pastaj vizituan Zhabelin, fshat me dhjetë familje, prej të cilave vetëm dy ishin katolike. Këto të dhëna janë shumë të rëndësishme, sepse tregojnë procesin e shpejtë të ndryshimit fetar në disa fshatra: Bardhaniqi, që dikur kishte qenë krejt katolik, kishte rënë në tri familje katolike; Zhabeli kishte mbetur me dy familje katolike; ndërsa Rakoçi ishte i ndarë përgjysmë.

Pas Zhabelit, P. Pasi hyri në territorin e famullisë së Pejës dhe u ndal në Nepole. Famullia e Pejës kishte më pak të krishterë se ajo e Gjakovës, por ishte shumë më e shtrirë. Përveç tridhjetë familjeve katolike në qytetin e Pejës, famullitari kishte nën juridiksion shtatëdhjetë fshatra, të gjitha disa orë larg qytetit. Dobërdoli, Ceroviku dhe Prekorupa ishin rreth dhjetë orë larg Pejës. Fshatra krejtësisht të krishtera kishte pak; zakonisht katolikët jetonin të përzier me popullsinë myslimane, që në përshkrimin e Cordignanos paraqitet si e ashpër dhe intolerante. Në Nepole, P. Pasi gjeti tetë familje katolike me prejardhje nga fisi i Nikajve. Ai e kishte vizituar këtë fshat tre vjet më parë, prandaj aty njihej dhe pritej me dëshirë.

Gllogjani, që në tekst del si Gllogjàn ose Glogian, është një nga qendrat më domethënëse të kapitullit. Kur P. Pasi arriti atje, gjeti se nga pesëmbëdhjetë familje që kishte parë në vizitën e parë, kishin mbetur vetëm dymbëdhjetë, sepse tri ishin deklaruar myslimane. Megjithatë, ai u prit me krahë hapur nga familja Koci, që kishte rreth tridhjetë anëtarë. Aty pati një ngushëllim të madh: familja nuk kishte harruar mësimet që ai u kishte dhënë. Një i ri me emrin Syla, të cilit Pasi i kishte lënë porosi të vazhdonte çdo mbrëmje lutjet me fëmijët e fshatit, kishte mbetur besnik ndaj kësaj detyre. Në mungesë të meshtarit, Syla del si një lloj katekisti popullor, ruajtës i lutjes dhe i rendit shpirtëror të fëmijëve.

Në Gllogjan ndodh edhe një nga skenat më prekëse të kapitullit: një grua i tregon P. Pasit se burri i saj ishte bërë mysliman dhe kishte detyruar gjithë familjen ta ndiqte, ndërsa ajo vetë kishte rezistuar dhe ishte gati të vdiste më parë sesa të braktiste fenë. Djali i saj gjashtëmbëdhjetëvjeçar ishte detyruar nga i ati të deklarohej mysliman, por në zemër dëshironte të mbetej i krishterë. P. Pasi e takon fshehurazi, e ngushëllon dhe i jep kryq e medalje, ndërsa djaloshi kërkon që t’i ndizet një qiri para Zemrës së Krishtit. Kjo skenë e kthen historinë e laramanëve nga statistikë në dramë njerëzore. Aty nuk kemi vetëm kategori fetare; kemi një nënë që ruan fenë, një djalë që jeton me ndërgjegje të ndarë dhe një misionar që përballet me lotin e fshehtë të një familjeje shqiptare.

Çështja e laramanëve është boshti më i dhimbshëm i Kapitullit VIII të këtij libri. Cordignano tregon se në disa vise nuk shihej pothuajse asnjë shenjë e jashtme e krishterimit: emrat ishin myslimanë, zakonet ishin myslimane, praktikat publike ishin myslimane, por brenda familjes ruheshin pagëzimi, agjërimi i Kreshmëve, festat dhe shpresa për t’u kthyer një ditë në ushtrimin publik të fesë. Këta të krishterë quheshin laramanë, “të larmë” ose “me shumë ngjyra”.

Në vitin 1846, katër fshatra të famullisë së Cërnagorës, Binça, Stublla, Vernakola dhe Karadaku, besuan se kishte ardhur koha të deklaroheshin publikisht katolikë, pasi u përhap lajmi se Sulltani kishte shpallur liri kulti. Por reagimi i pushtetit dhe i rrethit ishte i ashpër. Krerët e familjeve u thirrën para autoriteteve dhe u pyetën pse e kishin braktisur profetin Muhamed. Ata u përgjigjën se nuk e kishin braktisur, sepse kurrë nuk kishin qenë të tij; ata vetëm po tregonin jashtë atë që gjithmonë kishin qenë në zemër e brenda shtëpive të tyre.
Në këtë kontekst, Binça, Stublla, Vernakola dhe Karadaku duhet të futen patjetër në analizën e Kapitullit VIII. Ato nuk janë në të njëjtën hapësirë të Klinës dhe Pejës, por janë të lidhura me të njëjtën dramë: me kriptokatolicizmin, me frikën, me dëshirën për ta shpallur fenë haptas dhe me përndjekjen që pasonte. Këto fshatra tregojnë se laramani nuk ishte thjesht dobësi, por shpesh një mënyrë mbijetese në kushte dhune. Në analizë shkencore, kjo është shumë e rëndësishme: Cordignano e sheh laramani­në si plagë fetare, por burimi vetë tregon se ajo ishte edhe strategji mbijetese e një populli që nuk kishte mbrojtje të plotë politike e juridike.

Zllakuqani, që në tekst del me forma si Zllokugàn, Zlokucàn, Zllokucàn ose Slakucian, zë një vend të veçantë në pjesën e luginës së Drinit të Bardhë. Në faqet 198–199, Cordignano e përshkruan këtë luginë si të banuar nga kolonë të ardhur nga Fandi, pra nga popullsi katolike. Ata ishin disa orë larg kishës famullitare dhe nuk kishin mundësi të kishin një kishë të vogël për nevojat e tyre. Françeskanët kishin ngritur një shtëpizë me disa dhoma, që shërbente si stacion ose hospic misionar. Ishte planifikuar që në Zllakuqan të mbahej një mision i madh për gjithë fandasit e luginës, sepse ata kishin nevojë për mësim, sakramente dhe pajtime pas vrasjeve që kishin trazuar popullsinë. Por moti i keq, bora, shiu, balta dhe ujërat e pamundësuan misionin e plotë.

Zllakuqani del përsëri në vitet 1900–1901, kur misionarët, pasi kishin punuar dy javë në fshatrat fandase të luginës së Drinit, kaluan festat e Krishtlindjes në rezidencën e etërve në Zllakuqan. Kjo e bën Zllakuqanin një qendër të heshtur shpirtërore: një vend ku misionarët pushonin, ku populli mblidhej, ku ruhej lidhja ndërmjet fshatrave të Drinit dhe Kishës. Në këtë kuptim, Zllakuqani nuk duhet parë vetëm si fshat, por si stacion historik i katolicizmit shqiptar në trevën e Klinës dhe Drinit të Bardhë.

Prekorupa paraqitet si një zonë e rrezikuar. Në faqen 198, dëshmia e një gruaje 90-vjeçare, e cila kishte ardhur nuse në familjen e Lekë Ali Kurtit shtatëdhjetë vjet më parë, është shumë e rëndësishme. Ajo dëshmonte se kur kishte ardhur aty, nuk kishte asnjë mysliman në ato vende. Sipas saj, apostazitë në Prekorupë ishin të vonshme. Cordignano i lidh shkaqet e tyre me mungesën e mësimit, braktisjen për shkak të pakësisë së meshtarëve, ftohjen në fe dhe trysnitë e vazhdueshme të myslimanëve ndaj të krishterëve. Kjo dëshmi ka vlerë të madhe hulumtuese, sepse e paraqet islamizimin lokal jo si gjendje të lashtë, por si proces historik të lidhur me rrethana konkrete.

Dobërdoli, i shënuar si Dobridòl, është një nga vendet më të dhimbshme. Pas Cerovikut, P. Pasi kaloi në Dobërdol, fshat që e kishte vizituar edhe më parë, dhe gjeti se parashikimet e tij të këqija po vërtetoheshin. Përveç familjes së mirë të Prenk Dodës, nuk kishte shumë katolikë që, sipas Cordignanos, i qëndronin denjësisht emrit të tyre. Disa kishin apostatuar, disa jetonin në gjendje të parregullt martesore, ndërsa të rinjtë dukeshin të prirur drejt apostazisë. Djalit të madh të Prenkut ia kishin vrarë nga dritarja një mbrëmje pas darke, ndërsa rrinte duke folur me familjarët, dhe nuk dihej arsyeja. Ky fragment e bën Dobërdolin simbol të një katolicizmi të plagosur, ku dhuna, varfëria, mungesa e sigurisë dhe dobësimi i familjes lidhen me dobësimin e jetës fetare.
Klina shfaqet qartë në faqen 172. P. Sereqi kishte arritur në Klinë pasi kishte kaluar nëpër Dugojevë, Poterq dhe Krushevë. Aty kishte gjetur një grua heroike që, për të ruajtur fenë me dy fëmijët e saj, ishte larguar nga të afërmit dhe ishte gati të vuante çdo martirizim më parë sesa të dorëzohej.

Në Klinë u gjetën edhe njerëz që nuk ishin rrëfyer për tetëmbëdhjetë, njëzet e tridhjetë vjet. Cordignano shënon se Klina kishte dymbëdhjetë familje katolike, të gjitha mirditore, dhe pesëmbëdhjetë familje të krishtera ortodokse, të cilat ai i quan me termin polemik “skizmatike”. Kjo dëshmi është me rëndësi të madhe për historinë lokale, sepse tregon se Klina në fund të shekullit XIX ishte një hapësirë e përzier e krishterë, me katolikë mirditorë dhe ortodoksë, brenda një realiteti më të gjerë osman.
Në të njëjtën faqe, Cordignano rendit fshatrat e Lugut të Drinit të Bardhë. Në të majtë të Drinit përmenden Gjurakoci/Giurakoz, Brakovi, Leskozi, Ranozi, Zllakuqani/Slakuciani, Potaciani/Potogani, Raduloci, Krusheva-Pashes dhe Klina; në të djathtë të Drinit përmenden Budisalci, Krusheva e Ali Agës, Jagoda, Paskaliqa, Videja dhe Novosella. Ky regjistrim duhet futur patjetër në analizë, sepse jep hartën konkrete të katolicizmit dhe të fshatrave të përziera në Lugun e Drinit të Bardhë. Këtu nuk kemi vetëm një mision të përgjithshëm, por një gjeografi të saktë baritore, ku çdo fshat ka peshën e vet në kujtesën kishtare.

Potocani ose Potociani, që në leximin lokal  të lidhet me Pataqanin, del si qendër e përkohshme misionare. P. Pasi u vendos aty për të dhënë një mision qendror për katolikët e Lugut të Drinit të Bardhë. Populli u mblodh në shtëpinë e Gjok Ndrecës, një të krishteri të mirë dhe ndër më të pasurit e fshatit. Para shtëpisë kishte një livadh të bukur, të përshtatshëm për funksionet fetare.

Misioni nisi më 11 mars dhe tërhoqi shumë njerëz nga fshatrat përreth; ditën e tretë morën pjesë rreth një mijë e pesëqind veta. Kjo është një nga dëshmitë më të fuqishme për rolin publik të shtëpisë shqiptare në jetën kishtare. Aty ku mungonte kisha, shtëpia e Gjok Ndrecës bëhej kishë; aty ku mungonte oborri kishtar, livadhi bëhej shesh liturgjik; aty ku mungonte institucioni, familja merrte funksion kishtar.

Gjurakoci, në tekstin origjinal Giurakoz ose Gjurakòc, del si një rast me vlerë të veçantë antropologjike. Cordignano e përshkruan si fshat të bukur në pjesën veriore të luginës, pranë vendeve të banuara nga myslimanët dhe, për këtë arsye, më të ekspozuar ndaj vuajtjeve. Ai thotë se Gjurakoci kishte rezistuar falë katër familjeve të fuqishme katolike, shtëpitë e të cilave formonin një lloj katërkëndëshi mbrojtës. Por, kur ndërmjet tyre hyri përçarja dhe gjakmarrja, tri familje u detyruan të largoheshin, ndërsa mbeti vetëm Prend Paloka me njerëzit e tij. Kjo dëshmi tregon se feja, në rrethanat e asaj kohe, mbrohej jo vetëm me bindje shpirtërore, por edhe me bashkim familjar, solidaritet, nder dhe fuqi shoqërore. Kur prishej bashkimi, dobësohej edhe mbrojtja e fesë.

Në vitet 1900–1901, misionet zhvillohen “në mes të stuhive”. Cordignano e përdor këtë shprehje për të përshkruar jo vetëm stuhitë e motit, por edhe stuhitë kishtare, politike, shoqërore dhe shpirtërore. Pas punës në fshatrat fandase të luginës së Drinit dhe pas Krishtlindjes në Zllakuqan, misionarët zbresin drejt Poterqit dhe Dugojevës, duke ngushëlluar të krishterët e varfër e të shpërndarë mes apostatëve. Më pas japin misione në Gllogjan dhe Nepole, fshatra të luginës së Baranit, të cilat, sipas autorit, ishin shpëtuar nga apostazia përmes zellit të misionarëve, aq sa myslimanët e vendeve përreth i quanin “Roma” për zjarrin e besimit të tyre.
Kjo metaforë, “Roma”, është një nga shprehjet më të fuqishme të kapitullit. Gllogjani dhe Nepolja nuk ishin Romë për nga pushteti, pasuria apo madhësia, por për nga qëndresa shpirtërore. Në një kohë kur shumë fshatra kishin humbur ose po humbnin fenë, këto fshatra e ruanin me aq zjarr katolicizmin, sa edhe rrethi mysliman i identifikonte me Romën. Kjo tregon se katolicizmi shqiptar në disa zona nuk ishte vetëm mbetje e zbehtë, por një identitet i gjallë dhe publik.

Në këtë mision të fundit përmenden edhe fshatra të Podrimës: Velezha, Shpenadia, Salagrazhda dhe famullia e Zymit. Cordignano tregon se P. Pasi, ndërsa të tjerët punonin në fshatra të ndryshme, kalonte me shpejtësi nëpër fshatrat katolike të Podrimës dhe famullinë e Zymit. Kjo e zgjeron edhe më shumë hartën e Kapitullit VIII, duke e lidhur Pejën, Klinën dhe Drinin e Bardhë me Podrimën, Prizrenin dhe Zymin.

Në këtë lexim të zgjeruar, duhet përmendur edhe roli i klerikëve dhe bashkëpunëtorëve që dalin në kapitull. Përveç P. Domenico Pasit, përmenden P. Sereqi, P. Genovizzi, P. Chiocchini, Fr. Antunoviç, Fr. Renci, Don Nikollë Mazreku, Don Mikel Tarabulusi, Don Bartolomeo Fantella, Don Simon Lumesi, Don Pietro Czarev dhe të tjerë. Don Mikel Tarabulusi ndihmon në Gllogjan dhe qëndron me misionarët gjatë një pjese të madhe të punës në famullinë e Pejës. Don Nikollë Mazreku shfaqet si këshilltar për nisjen e misionit ndër të krishterët e Hasit. Këta emra tregojnë se misioni nuk ishte vepër e një njeriu të vetëm, por rrjet bashkëpunimi ndërmjet jezuitëve, françeskanëve, meshtarëve vendas dhe laikëve katolikë.

Prandaj, kur flasim për emrat e katolikëve që dalin në Kapitullin VIII, duhet të veçojmë disa figura me rëndësi: Ginin nga Palabardhi, fandasin mikpritës dhe të ndërgjegjshëm, që merr pjesë në mision dhe bëhet pjesë e pajtimit të gjaqeve; Nikollë Getën, që ndërhyn për ta thirrur Ginin drejt faljes; Nikollë Gjetjen nga Novosella, që lëshon shtëpinë e tij për misionin dhe e kthen atë në kishë të përkohshme; Frrokun nga Smaqi, që bën pesë orë rrugë për të marrë më shumë mësim dhe për t’ua mësuar pastaj të tjerëve; familjen Koci nga Gllogjani, e cila kishte rreth tridhjetë anëtarë dhe ruante mësimin e marrë nga Pasi; Sylën nga Gllogjani, të riun që vazhdon lutjet me fëmijët; Lekë Ali Kurtin, në familjen e të cilit kishte ardhur nuse gruaja 90-vjeçare që dëshmoi për apostazitë e vona në Prekorupë; Prenk Dodën nga Dobërdoli, familja e të cilit qëndron si shembull më i mirë në një fshat të ftohur; Gjok Ndrecën nga Potoqani, shtëpia e të cilit bëhet qendër misionare; dhe Prend Palokën nga Gjurakoci, që mbetet pas largimit të tri familjeve të tjera katolike. Këta emra nuk janë thjesht hollësi narrative. Ata janë gurë kujtese. Përmes tyre, historia e katolicizmit shqiptar del nga abstraksioni dhe merr fytyra konkrete.

Vlera shkencore e këtij kapitulli qëndron pikërisht në ndërthurjen e emrave, fshatrave, familjeve, statistikave dhe rrëfimeve të veçanta. Cordignano na jep një hartë të gjallë të katolicizmit shqiptar në Kosovë: Vogovë, Palabardh, Gramaqel, Dujakë, Novosellë, Janosh, Firajë, Dobrigje, Bec, Rakoç, Bardhaniq, Zhabel, Nepole, Gllogjan, Zllakuqan, Dobërdol, Cerovik, Prekorupë, Klinë, Dugojevë, Poterq, Krushevë, Gjurakoc, Brekovë, Leskoc, Ranoz, Patoqan, Radulloc, Budisalcë, Jagodë, Paskaliqë, Videjë, Novosellë, Velezhë, Shpenadi, Salagrazhdë, Zym, Binçë, Stubëll, Vernakolë e Karadak. Kjo hartë duhet lexuar si hartë e një Kishe të shpërndarë, por jo të shuar; të varfër, por jo pa dritë; të rrezikuar, por jo pa njerëz që e mbajtën gjallë.

Megjithatë, leximi shkencor duhet të jetë i kujdesshëm ndaj gjuhës së Cordignanos. Ai shkruan si jezuit katolik i viteve 1930 dhe përdor shpesh terma polemikë si “apostatë”, “turq”, “skizmatikë”, “të pafe” dhe gjykime të ashpra morale. Këto duhen kuptuar në kontekstin e kohës dhe të botëkuptimit të autorit. Faktet që ai sjell janë me vlerë të madhe; gjykimet e tij duhet të filtrohen. Kur ai flet për apostazi, studiuesi duhet të pyesë edhe për mungesën e shkollës, mungesën e meshtarit, presionin shoqëror, varfërinë, trashëgiminë, frikën dhe mungesën e drejtësisë. Kur ai flet për ftohje fetare, duhet parë edhe izolimi gjeografik dhe institucional. Kur ai flet për “të rënë”, duhet parë edhe pesha e një sistemi historik që i shtynte njerëzit drejt fshehjes ose përshtatjes.

Në përfundim, Kapitulli VIII i L’Albania, Vëllimi II, të P. Fulvio Cordignano S.I., është një arkiv i gjallë i katolicizmit shqiptar në Kosovën perëndimore. Ai na jep jo vetëm historinë e P. Pasit, por historinë e fshatrave, të familjeve dhe të njerëzve që e ruajtën ose e humbën fenë nën trysninë e kohës. Zllakuqani del si stacion shpirtëror i Lugut të Drinit; Gllogjani dhe Nepolja si “Roma” të vogla të qëndresës; Klina si dëshmi e pranisë mirditore dhe e përzierjes së krishterë; Prekorupa si kufi i rrezikuar i katolicizmit; Dobërdoli si dramë e shuarjes; Novosella si shembull i një fshati tërësisht katolik fandas; Palabardhi si vendi i Ginit; Potoqani si qendër misionare në shtëpinë e Gjok Ndrecës; Rakoçi, Bardhaniqi dhe Zhabeli si dëshmi të rënies së shpejtë fetare; Gjurakoci si mësim mbi fuqinë e bashkimit familjar; Dugojeva dhe Poterqi si vende të të krishterëve të shpërndarë; Binça, Stublla, Vernakola dhe Karadaku si kujtesë e laramanëve që kërkuan të dilnin hapur në fenë e të parëve.

Ky reflektim analitik, hulumtues, studimor dhe shkencor i imi dëshmon se historia e Kishës nuk ruhet vetëm në katedrale, ipeshkvi dhe dokumente zyrtare, por ruhet edhe në shtëpitë e Nikollë Gjetjes dhe Gjok Ndrecës, në lutjet që Syla ua mësonte fëmijëve, në mikpritjen e Ginit, në kujtesën e gruas 90-vjeçare të familjes së Lekë Ali Kurtit, në qëndresën e nënës së Gllogjanit, në familjen e Prenk Dodës, në Prend Palokën e mbetur në Gjurakoc, në fëmijët që mësonin shenjën e kryqit, në burrat që falnin gjakun, në gratë që mbronin fenë e fëmijëve të tyre, në livadhet që ktheheshin në vende lutjeje dhe në fshatrat që, edhe kur ishin të vogla e të harruara, mbanin në vete dritën e një trashëgimie të vjetër katolike shqiptare.